ایران در سالهای اخیر از مرحله «جایگزینی واردات» عبور کرده و وارد فاز «رقابت در سطح جهانی» در حوزه داروهای ضدسرطان و فناوریهای تشخیصی شده است. بیش از ۴۰۰ میلیون دلار صرفهجویی ارزی مستقیم، توسعه نانوداروهای پیشرفته، تولید ADCها (Antibody-Drug Conjugate)، داروهای مولکولی هدفمند و کیتهای تخصصی تشخیصی، همراه با خودکفایی ۹۷ درصدی در تولید دارو، تصویری شفاف از توان علمی و فناورانه کشور ارایه میدهد.
امروزه ایران علاوه بر تأمین نیاز داخلی، در برخی محصولات در کنار بازیگران جهانی قرار گرفته و صادرات داروهای پیشرفته به کشورهای مختلف را آغاز کرده است.
این جهش نشان میدهد صنعت داروی ضدسرطان ایران نهتنها بالغ شده، بلکه در بخشهایی تبدیل به تولیدکننده فناوری شده است.
در پرونده این شماره نشریه دانشمند، بر پایه اطلاعات منتشرشده در رسانههای رسمی، ستاد توسعه فناوری نانو، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، پارک فناوری پردیس و شرکتهای تولیدکننده داروهای ضدسرطان تلاش کردهایم تصویری جامع از وضعیت تولید داروهای ضدسرطان در ایران ارایه کنیم.
تولید داخلی سیکلوفسفاماید: پایان یک وابستگی طولانی
اندوکسینا، نسخه داخلی سیکلوفسفاماید تزریقی، حالا سالانه ۴۰۰ هزار دوز از نیاز بیماران را پوشش میدهد و با حذف واردات آن حدود ۵ میلیون دلار صرفهجویی ارزی بهدنبال داشته است. این دارو که در درمان سرطانهای خون، پستان و تخمدان کاربرد دارد، توسط شرکت البرزدارو تولید میشود.
ورود ایران به جمع تولیدکنندگان ADC
با تولید ۲ داروی ضدسرطان پادینکس و تدروکس (Tedrox)، ایران رسما وارد فناوری آنتیبادی- داروکنژوگه شده است.
پادینکس نخستین ADC ایرانی برای سرطان پستان است و اکنون به روسیه، ترکیه، عراق، سوریه و اکوادور صادر میشود.
تدروکس نیز نسل جدید ADC برای سرطانهای HER2‑مثبت پستان و دستگاه گوارش است. مجموع صرفهجویی ارزی این دو محصول به بیش از ۱۰۰ میلیون دلار رسیده است. تولید هر دو دارو توسط شرکت نانودارو انجام میشود.
نانولیپوزوم دوکسوروبیسین؛ محصول صادراتی تثبیتشده
سینادوکسوزوم، نانولیپوزوم دوکسوروبیسین، برای درمان سرطان پستان متاستاتیک، تخمدان و کاپوسی سارکوما استفاده میشود.
این دارو با تولید سالانه ۲۰ هزار واحد، حدود ۲۵ میلیون دلار صرفهجویی ارزی داشته و به چین، قزاقستان و سوریه صادر شده است. تولید آن بر عهده شرکت اکسیر نانو سینا است.
پاکلینب؛ نانوداروی ایرانی با استقبال صادراتی
پاکلینب بر پایه نانوذرات آلبومین-پاکلیتاکسل ساخته شده و با ابعاد ۱۳۰ تا ۱۵۰ نانومتر از مسیر نفوذی رگهای توموری به بافت سرطانی میرسد. این دارو برای سرطانهای پستان، ریه و پانکراس کاربرد دارد و از همان سال نخست تولید با تقاضای صادراتی روبهرو شده است. تولید آن بر عهده شرکت نانو دارو پژوهان است.
بومیسازی ۵ داروی مولکولی ضدسرطان
۵ داروی پیشرفته اسیمرتینیب، ایبروتینیب، انزالوتامید، اولاپاریب و کسپوفانژین اکنون در ایران تولید میشوند و ۵۰ درصد نیاز ملی را تأمین میکنند. این اقدام باعث ۸ میلیون دلار صرفهجویی ارزی شده است.
تولید این داروها توسط مجموعههای برکت و سبحان انکولوژی انجام شده است.
ایبروتینیب ایرانی؛ ایران در جمع ۵ کشور اول جهان
ایبروتینیب با نام بروکا طی پروژهای پنجساله در دوزهای ۱۴۰ و ۴۲۰ میلیگرم تولید شد و ایران امروز جزو ۵ کشور نخست سازنده این داروی پیچیده است. این دارو در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۰ میلیون دلار صرفهجویی ارزی ایجاد کرده و اثربخشی بالینی آن توسط دانشگاه علوم پزشکی تبریز تأیید شده است. تولیدکننده این دارو شرکت زیست تخمیر است.
اسپینال‑زد؛ نخستین داروی گیاهی ضدسرطان گوارش در جهان
اسپینال‑زد بر پایه عصاره گیاه بومی ایران و بدون افزودنی شیمیایی ساخته شده و نخستین داروی گیاهی ضدسرطان دستگاه گوارش در جهان محسوب میشود. این محصول توسط شرکت زیست دارو آسیاصفا تولید میشود.
داروی تزریقی رهایشپایا برای کنترل درد
دپوستیوا، مبتنی بر میکروکرههای پلیمری، در درمان درد زانو و برخی درمانهای حمایتی بیماران سرطانی کاربرد دارد. تولیدکننده این دارو شرکت سیناکر است.
دیدگاهتان را بنویسید