ا تلاشهای او و همکاران او در موسسه رازی درحالیکه در کشورهایی مانند هند و کشورهای آفریقایی، مار و عقربگزیدگی سالانه جان دهها هزار نفر را میگیرد، در ایران با وجود بیش از ۷۰ تا ۸۰هزار مورد گزش سالانه، آمار جانباختگان در بسیاری از سالها به اندازه انگشتان دو دست هم نیست.
دکتر زارع میرکآبادی، دانشمندی است که ویژگی اصلی خودش را تلاش بسیار در سختیها و چندوجهی بودن میداند و برای همین است که درعینحال که در دنیای مارها و عقربها و درمان سرطان تحقیق میکند، شعر میسراید و عاشق ادبیات است. برای همین است که درعینحال که کتابهای «مارهای ایران، پیشگیری، کمکهای اولیه و درمان»، «پیشگیری، درمان و مراقبت گزش جانوران زهرآگین (عقرب)»، «عقربزدگی»، و صدها مقاله را در حوزههای تخصصی مربوط به زهر و پادزهر مار و عقرب تالیف کرده، کتابهای «غزل عشق»، «مثنوی مشق عشق» و… در حوزه شعر و ادبیات هم از ایشان منتشر شده است.
داستان یک عاشق وطن از «سرزمین هفتاد و دوملت» تا «ایران جان»
استاد هندیام که آدم خاص و دنیادیدهای بود، جملهای گفت که زندگی مرا زیر و رو کرد. او که با فلسفه خاص خودش به من یاد داده بود که آدمی برای خوشبختی باید چندوجهی باشد، وقتی بعد از پایان تحصیلاتم به سراغش رفتم و از او خواستم که به من برای یافتن راه درست مشاوره بدهد، گفت: «به کشور خودت برگرد، برای مردمت تحقیق کن و در موسسه تحقیقات، واکسن و سرمسازی رازی – که در خاورمیانه و جهان بسیار خوشنام است- تلاش کن».
موسسه تحقیقات واکسن و سرمسازی رازی که در دیماه ۱۳۰۳ تحت عنوان «موسسه دفع آفات حیوانی و سرمسازی» تاسیس شده و بهعنوان یکی از قدیمیترین و مهمترین مراکز علمی، تحقیقاتی و تولیدی ایران و خاورمیانه توانسته بسیاری از دانشمندان را در دل خود جای دهد تا به تحقیقاتی مهم در راستای نجات انسان، دام و طیور و ارتقای امنیت غذایی کشور مشغول شوند، مقصد بعدی آقای دکتر بود.
و او به ایران بازگشت و این سرآغاز زندگی تازه او بود.
مسافری از ایران
در سال ۱۳۴۰ در روستای میرکآباد مهریز یزد متولد شدم، تا سه سالگی در آنجا بودم و بعد به تهران آمدیم.
دوره ابتدایی را در مدرسه «تاج»، دوره راهنمایی را در مدرسه «زنگنه» و دبیرستان را در «فرخمنش» که هر سه از مدارس دولتی آن زمان بودند در منطقه یوسفآباد گذراندم. کلاس یازدهم بودم که انقلاب شد. در آن شرایط برای ادامه تحصیل به هند رفتم و دیپلمم را در آن کشور گرفتم.
در آن دوران، دانشگاههای هند جزو کمهزینهترین دانشگاهها بودند و به همین دلیل، نزدیک به ۸۰هزار دانشجو که من هم جزو آنها بودم به هند رفتیم تا در این کشور درس بخوانیم.
محقق ارشد در تولید اولین پادزهر عقرب در هند
آقای دکتر در ادامه میگوید: «در زمانی که در هند تحصیل میکردم، بهعنوان عضو گروهی از برجستهترین محققان دانشگاههای هند که قرار بود برای اولینبار پادزهری را در هند تولید کنند انتخاب شدم. یکی از استادانم که رابطه بسیار خوبی با ایشان داشتم، مرا برای تحقیق روی پادزهر جدید هند معرفی کرد. موسسه هافکین روی تولید پادزهر عقرب کار میکرد اما آن را هنوز به تولید نرسانده بود و تولید آن برایش چندان جدی نبود اما ناگهان مرگ بر اثر گزش عقرب در هند جدی شد و استاد هندیام مرا معرفی کردند تا بهعنوان محقق ارشد این پروژه را به دست بگیرم.»
در آن پروژه، برای اولینبار ما در هند توانستیم پادزهر عقرب تولیدشده را روی سگها آزمایش کنیم. نتایج تحقیقات ما، باعث شد پادزهر عقرب را روانه بازار کنند که هنوز هم این کار ادامه دارد.
در آن زمان، نظراتی در محافل مختلف مطرح شد که پادزهر عقرب شاید بر افرادی که بهوسیله عقرب گزیده شدهاند تاثیر نداشته باشد اما ما با انجام تحقیقات و پژوهشهای علمی، به نتایجی رسیدیم و مقالاتی را به چاپ رساندیم که نشان از تاثیرگذاری پادزهر داشت. یک محقق عربستانی هم نشان داد که این پادزهرها کاملا موثر هستند و پادزهر تولیدشده و تحقیقات صورتگرفته در این زمینه، در دنیا به شهرت رسید.
این استاد هندی ما، انسان فرهیختهای بود؛ یکبار که به ملاقاتش رفتم تا با او مشورت کنم، گفت: «به ایران برگرد و به موسسه رازی برو! آنجا به تخصص افرادی مثل تو که در زمینه پادزهر متخصص هستید، نیاز دارد.»
به عقیده استادم، انجام تحقیقات علمی، بر تدریس دروس عمومی ازسوی اساتید ارجح بود و با اینکه میتوانستم در دانشگاه تدریس کنم، مرا به بازگشتن به ایران و انجام تحقیقات و پژوهشهای علمی تشویق کرد.
در آن زمان پیشنهادی داشتم که قرار بود در یک دوره سهساله در سنگاپور روی سم مار کار کنیم. حقوق خوبی هم داشت اما علاوه بر راهنمایی استادم به برگشت به وطن، خودم هم رغبتی به ماندن در خارج از ایران نداشتم. برگشتم تا در وطن خودم خدمت کنم.
در آن زمان، موسسه تحقیقات واکسن و سرمسازی رازی، در همه دنیا و ازجمله در هند شناختهشده بود و من به توصیه استادم که این موسسه را بهخوبی میشناخت، در این موسسه مشغولبهکار شدم.
بازگشت به ایران
سال ۱۳۷۲ به ایران بازگشتم؛ و در بخش بیوشیمی موسسه تحقیقات واکسن و سرمسازی رازی فعالیت کردم و بعد به بخش جانوران سمی رفتم. ازآنجاکه زهرشناسی و تولید پادزهر، تخصص اصلی من بود کار اصلی تحقیقاتم را از زمانی که به بخش جانوران سمی رفتم آغاز کردم.
موسسه رازی تا قبل از اینکه به آنجا بروم روی شناسایی گونههای مار و عقرب خیلی خوب کار کرده بود اما تحقیقات درباره زهرشناسی کم انجام شده بود؛ بنابراین فرآیند شناسایی زهر را آغاز کرده و روی اجزای سم متمرکز شدم و در فرآیندی علمی و تحقیقاتی آن را به همراه همکارانم در این موسسه توسعه دادم. حاصل این تحقیقات آن بود که پروتئینی به دست آمد که قابلیت تاثیر بر سلولهای سرطانی را داشت.
این محصول را روی سلولهای سرطانی موشها و خرگوشها آزمایش کرده و موفق شدیم فرمولی استخراج کنیم که با اتکا به آن، کارآزمایی بالینی در فاز یک را روی بیماران سرطانی در بیمارستان شهدای تجریش اجرا کنیم.
برای اینکه بتوانیم در فاز ۲ تاثیرگذاری آن را در بیماران مبتلا به سرطان تعیین کنیم، نیاز به منبع کافی زهر برای تولید دارو بود که متاسفانه موفق به تامین آن نشدیم.
در چند سال اخیر، تلاش تیم تحقیقاتی ما روی تولید پروتئینهای نوترکیب در باکتریهاست و موفقیتهای خوبی به دست آوردیم. ما امیدواریم در آیند فقدان پروتئینهای طبیعی دارویی را از طریق تولید آنها در باکتری جبران کنیم.
تحقیقات ما از آن جهت اهمیت دارد که چنین تحقیقاتی برای درمان این بیماری در معدود کشورها انجام شده و استفاده از پروتئینهای موجود در زهرها میتواند در آینده امیدی برای نجات جان بیمارانی باشد که عملا درمان قاطعی برای آنها وجود ندارد.
البته اگرچه این دارو باید در فازهای بعدی کارآزمایی بالینی شود که مدتی طولانی زمان میبرد، این برای ما بسیار خوشحالکننده و امیدوارکننده است که با این تحقیق، مسیری روشن را در زمینه تولید داروی درمان سرطان مرتبط با زهر باز کردیم. ما اکنون باید تحقیقات را با جدیت بیشتری ادامه دهیم، چراکه این مسیر خیلی امیدوارکننده است و عوارض بسیار کمتری از شیمیدرمانی دارد.
کتابهایی برگرفته از تجربیات
آقای دکتر همراه با تحقیق و پژوهش، حاصل تجربیات خود را با نگارش کتب و مقالات گوناگون در اختیار علاقهمندان این حوزه قرار داده است. از جمله آثار مهم ایشان کتابی است که در زمینه زهرشناسی جانوری نگاشته است و اکنون مرجع مهمی در پروتکل ملی درمانی عقربزدگی و مارگزیدگی است.
دکتر زارع دراینباره میگوید: «طی سالها فعالیت در موسسه رازی، همراه با همکاران پرتلاش و مستعدم، اغلب جانوران زهرآگین را مورد بررسی قرار دادیم و تحقیقات و پژوهشهای علمیای درباره موضوعات مرتبط با آنها، از نوع سمی که دارند گرفته تا عوارضی که ایجاد میکنند و درمانی که میتوان برای بیماران به کار بست را انجام دادیم. حاصل این تحقیقات، کتابی ۳۰۰ صفحهای است که در اختیار علاقهمندان و فعالان این عرصه قرار دارد و امیدوارم منشا تحقیقات جدید باشد.» ضمنا آخرین کتاب تالیفی دکتر زارع در ارتباط با ساختار و مکانیسم توکسینهای موجود در عقرب در حدود ۵۰۰ صفحه نگاشته شده که در فصل انتهایی آن استفاده از توکسینها در درمان بیماریهای لاعلاج مانند سرطان، اماس و پارکینسون گزارشهای مبسوطی آورده شده است.
انتشار این کتابها و مقالات باعث شد وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی تدوین پروتکل درمانی عقربزدگی و مارگزیدگی را با همکاری ایشان و گروهی از پزشکان متخصص انجام داده و اکنون جزو پروتکلهای درمانی کشور است که مورد استفاده پزشکان قرار دارد.
تحقیقات روی «سیه مار»
آقای دکتر در ادامه گفتوگو از کاربرد تحقیقات حوزه زهرشناسی بر نجات انسانها میگوید و در اینباره به یک مورد مهم در سالهای اخیر اشاره میکند: «دو سال پیش متوجه شدیم که مار جدیدی به نام «سیه مار» در منطقه سیستان و بلوچستان باعث مرگومیر چند کودک شده است، با این گزارش، تحقیقات و پژوهشهای ما برای تولید پادزهر آغاز شد، بررسیها حاکی از آن بود که این مار در پاکستان زندگی میکند و گونه جدیدی محسوب نمیشود اما تغییرات اقلیمی باعث شده این مار خطرناک سمی در مناطق جنوبی ایران هم زندگی کند.»
برای تولید پادزهر، در مرحله اول باید از مار زهرگیری میشد.
در حالیکه پادزهری برای سم این مار وجود نداشت و گزیده شدن بهوسیله مار خطر مرگ داشت، زهرگیری از «سیه مار» با ریسک بالایی مواجه بود اما کارشناسان ما توانستند با فداکاری آن را انجام دهند و در ادامه این کار علمی، پادزهر هفتظرفیتیای تولید شد که برای درمان مصدومانی که بهوسیله این مار مورد گزش واقع میشوند قابل استفاده است و به این ترتیب، منطقه سیستان و بلوچستان را از خطر مرگ بر اثر مارگزیدگی این گونه جدید نجات دادیم.
همکاری با کشورهای خارجی، فقط در انستیتوی رازی
دکتر زارع که مهارت کافی و تجربه بالای خود را در زمینه تولید پادزهر از مارها و عقربهای گونههای مختلف نشان داده و در سراسر جهان بهعنوان یک دانشمند صاحبنام در این حوزه شناخته میشود. پیشنهادات وسوسهکنندهای از کشورهای مختلف دنیا دریافت کرده اما تعهد ستودنی او به وطن، مانع از پذیرفتن این پیشنهادها و مهاجرت از کشور شده است.
وی درباره این موضوع میگوید: «چند سال پیش، دانشگاه نیزوا در عمان از من دعوت کرد در پروژهای با آنها همکاری کنم اما من بهصورت فردی این پیشنهاد را نپذیرفتم. دلیل مهمی هم که داشتم این بود که دوست نداشتم بهصورت فردی با آنها کار کنم، بلکه راغب بودم که این همکاری در قالب تفاهمنامهای بین موسسه رازی و آن مجموعه باشد تا نفعی برای کشورم داشته باشد. آفریقا هم همین پیشنهاد را داد که هنوز به جایی نرسیده است.
من، تو را آسان نیاوردم به دست
آقای دکتر، برای رسیدن به این جایگاه علمی رفیع، سختی و رنجهای بسیار زیادی را به جان خریده و از سدهای مختلفی گذر کرده است. وقتی از او میخواهم از این تجربیات سخت اما موفق بگوید، تعریف میکند: «در دورهای از تحصیل در هند، همسرم که با ایشان از دوره فوقلیسانس آشنا شده بودم با من به هند آمدند، در حالیکه تامین هزینههای زندگی متاهلی دشوار بود، در یک دوره، کار تحصیلی من گره خورده بود. در این دوران میخواستم قید ادامه تحصیل و دکتری را بزنم. اما همسرم اصرار داشتند که بمانیم. 
در آن دوران سخت، با اینکه پذیرش دکتری گرفته بودم اما پروژه موردنظر به موانع اداری برخورد کرد و دچار مشکلات مالی شدیم. با اصرار همسرم و فداکاری ایشان ماندیم و صبر کردیم تا پروژه تایید شد و ادامه دادیم. این فرآیند دشوار یک سال طول کشید و تجربه مهمی برای ما بود. من ارزش تلاش و مقاومت را بیشتر فهمیدم. بعضی روزها که به آن زمان فکر میکنم با خودم میگویم که اگر ازدواج نکرده بودم و همراهی و همدلی همسرم نبود، من توان ادامه راه را نداشتم و لذا در فرآیند تولید اولین پادزهر هند و افتخارات آن حضور نداشتم و اکنون هم در موسسه بزرگ و محترم رازی جایگاهی در تولید پادزهر نداشتم.
سه اصل مهم زندگی من: تحقیق، تحقیق و تحقیق
استاد پادزهرشناسی ایران در ادامه گفتوگو از دلیل تاکیدش بر تحقیق و پژوهش میگوید: «در دورهای که در هند تحصیل میکردم، پزشکان هندی بسیاری در ایران فعالیت میکردند. در آن دوران به استادم که پزشک متخصص بود گفتم چرا شما مطب نمیزنید تا درآمد بهتری داشته باشید که ایشان در پاسخ گفت: «پزشک زیاد است اما محققان پزشکی اندک هستند، اگر من وارد فرآیند درمان شوم، پس چه کسی برای هند تحقیقات کند؟»
این درسی بود که آن روز گرفتم و در عین احترام به تدریس و تربیت دانشمندان آینده، معتقدم که رشد مملکت در گرو تحقیقات است و این مساله، انگیزه زیادی به من داد که در زمینه تولید پادزهر کار و تحقیق کنم؛ البته در دورهای در دانشگاههای شهید بهشتی، امیرکبیر، آزاد اسلامی و… تدریس میکردم اما اکنون نزدیک به ۱۵ سال است که تدریس نمیکنم و تنها روی تحقیقات متمرکز شدهام و در واقع، تحقیقات اولویت اول زندگی من است.
من معتقدم که تمام تولیدات یک کشور وابسته به تحقیقاتی است که محققان و معلمان انجام میدهند و اگر این تحقیقات صورت نگیرد، کشور عملا به یک کشور وابسته به کشورهای دیگر تبدیل میشود. یکی از دلایلی که ایران توانسته رشد کند تحقیقات است.
یک شاعر محقق
علاوهبر کتابهای فراوان در حوزه کاری اصلی آقای دکتر، کتابهای «مثنوی عشق»، «غزل عشق» و «پرواز فراتر از عشق» مجموعه کتب چاپشده دکتر عباس زارع میرکآبادی هستند.
ایشان معتقد است که انسان نباید تکبعدی باشد، بلکه باید به ابعاد مختلف زندگی نیز اهمیت بدهد و به همین دلیل است که بهدنبال علاقه قلبی خود یعنی شعر و داستاننویسی رفته است.
تلاش برای نجات انسانها
آقای دکتر معتقد است که صرفنظر از ملیت، جنسیت، دین و مذهب، رسالت او بهعنوان یک محقق این است که به همه بشریت برای نجات از مرگ و درد و رنج ناشی از گزش مار و عقرب کمک کند.
او در اینباره میگوید: در ایران، حدود ۲۰ گونه مار سمی داریم اما فقط ۶ گونه از این مارهای پرخطر پراکندگی زیادی در سراسر کشور دارند، پادزهرهایی که ما در موسسه تحقیقات واکسن و سرمسازی رازی تولید کردهایم زهر هرگونه مار سمی موجود در ایران و کشورهای اطراف را خنثی میکند و اخیرا هم پادزهرهای هفتظرفیتی تولید کردهایم. این پادزهرها زهر مار و عقربهای کشورهای عراق، اردن، افغانستان و… را هم خنثی میکند و من از اینکه نتایج تحقیقات ما به مردم این کشورها هم کمک میرساند، بسیار خوشحالم.
والاستریت ژورنال، ۱۵ سال پیش وقتی سربازان آمریکایی در کشورهای منطقه حضور داشتند، با من مصاحبهای داشت. خبرنگار پرسید که آیا برای شما ایرادی ندارد که سربازان آمریکایی هم از پادزهری که شما تولید کردهاید، استفاده کنند؟
پاسخ دادم که وظیفه ما نجات جان انسانهاست و فرقی ندارد مردم چه کشوری از این محصولات برای نجات جانشان استفاده میکنند؛ این پاسخ در آن زمان بسیار وایرال شد. رسانههای آمریکایی و غربی نوشتند و گفتند که ایران با وجود تحریمها و مشکلات فراوانی که آمریکا برایش ایجاد کرده است اما بشردوستانه رفتار میکند و پادزهرها را در اختیار همه کشورها قرار میدهد.
اعترافی هم از طرف یک کلنل آمریکایی که در افغانستان مستقر بود بسیار حایزاهمیت است. او به والاستریت ژورنال گفته بود پادزهرهای موسسه تحقیقات واکسن و سرمسازی رازی بهترین پادزهرهای موجود در جهان است. 
مزیتهای پادزهرهای رازی
آقای دکتر زارع میرکآبادی، که بیش از سه دهه در موسسه رازی فعالیت کرده است، علاقه بسیاری به این موسسه دارد و در اینباره میگوید: پادزهرهای تولیدی موسسه رازی از مزیتهای قابلتوجهی برخوردارند که بسیاری از نمونههای جهانی، فاقد آن هستند. ویژگی پلیوالان (چندگانه بودن) و ظرفیت بالای خنثیسازی زهر، باعث شده تا کشورهای متعددی برای تامین پادزهر از موسسه رازی درخواست همکاری کنند.
او در ادامه میگوید: ما نهتنها میتوانیم محصولات خود را به کشورهای دیگر صادر کنیم، بلکه امکان انتقال فناوری تولید پادزهر به سایر کشورها نیز وجود دارد. این رویکرد میتواند در آینده به یکی از ظرفیتهای مهم موسسه رازی تبدیل شود.
به گفته دکتر زارع، کیفیت بالای پادزهرهای موسسه رازی کاهش مرگومیر ناشی از گزش را در کشور رقم زده است. تولید پادزهرهای ضد مارگزیدگی و عقربزدگی موسسه رازی علاوهبر حفاظت از جان مردم و جلوگیری از مرگ سالانه هزاران نفر، صرفه اقتصادی بسیار بالایی برای کشور دارد.
به گفته آقای دکتر، با این فعالیتهاست که درحالیکه مرگ با گزش جانوران سمی سالانه در هندوستان جان ۵۸هزار نفر، در پاکستان بیش از هشتهزار، در بنگلادش بیش از هفتهزار نفر، در مناطق صحرای آفریقا ۲۰هزار نفر و در سریلانکا ۴۰۰ نفر انسان را میگیرد، این تعداد در ایران فقط به ۸ تا ۱۰ نفر رسیده است و این نشان از تاثیر بسیار خوب پادزهرهای تولیدشده موسسه رازی دارد.
دیدگاهتان را بنویسید