واکاوی پیشرفت‌های علمی ایران در گفت‌وگو با دکتر حسین دهقان

علم، اقتدار است

با این سن و تجربه، هم دوران پیش از انقلاب را از نزدیک دیده‌اید و هم دوران پس از آن را. فارغ از مسئولیت‌هایی که داشته‌اید، به نظر شما مهمترین تفاوت این دو دوران برای پیشرفت ایران چه بوده است؟

خودکفایی، خوداتکایی و استقلال. این بزرگترین تفاوت ما با آن دوران است و هسته اصلی همه رهنمودهای امام راحل (ره) و امام شهید (ره) را تشکیل می‌دهد. روی پای خودمان ایستاده‌ایم، تصمیمات ما متاثر از دیگران نیست و مشکلات‌مان را خودمان حل می‌کنیم. این تفکر به لطف رهنمودهای آن دو بزرگوار در همه حوزه‌ها از جمله علم و فناوری به بلوغ رسیده است.

در طول سال‌های مختلف پس از انقلاب همواره مسئولیت‌هایی داشته‌اید که با امام شهید (ره) به نحوی گره می‌خورد. در دیدارهای‌تان با ایشان چه نکات مهمی را برای پیشرفت ایران دریافت کرده اید؟

ما واقعا یک دوره طولانی ثبات و استمرار را تجربه کردیم. یکی از ویژگی‌های حضرت آقا در همه این دوران، اصولمند و روشمند بودن رفتارشان بود. ایشان قابل خوانش بود. یعنی می‌شد ایشان را فهمید و با آن ارتباط گرفت. چون معلوم بود چارچوب ذهنی و اصول مبنایی‌اش چیست؟ چه چیزی برایش مهم است؟ کجا را ضروری می‌بیند، کجا را لازم و کجا را واجب؟ آقا در هر کاری که کردند یک نوع شاخص اندازه‌گیری و معیار و اصولی را حاکم کردند که مورد اجماع قرار گرفت. تفکر تمام عیار سیستماتیک داشتند. جامع نگر بودند و به تعبیر امروزی در معماری و ساخت مفاهیم خیلی قدرتمند بودند که ناشی از مطالعه عمیق و انس با کتاب بود. بنابراین در هر حوزه‌ای پارادایم خاص خودشان را داشتند.

 این پارادایم از کجا نشات می‌گرفت؟

از دانش، تجربه، تاریخ و زیست بوم. اینها با هم مجموعه عناصری یکپارچه می‌ساختند.

 و این اصول پارادایمی در علم و فناوری چه بود؟

اول که العلم سلطان. قدرت بر پایه علم است برای ثبات، امنیت و رسیدن به توسعه. فناوری هم در ادامه بوجود می‌آید و شکل می‌گیرد چرا که فناوری یعنی اینکه علم را تبدیل به پاسخ برای رفع یک نیاز کنیم. فناوری هم از نظر ایشان صرفا سخت افزاری نبود. فکر و نظریه به عنوان مغزافزار این حوزه برایشان اهمیت زیادی داشت. وقتی جنبش نرم افزاری را مطرح کردند به همین بنیان اشاره داشتند. وقتی مرز دانش و فناوری را مطرح می‌کنند و یا می‌گویند در یک افق پنجاه ساله باید زبان فارسی زبان علم دنیا بشود؛ همه اینها یعنی اینکه یک معماری وجود دارد. یک ذهنیت منسجم وجود دارد که در طول زمان عناصر خودش را پیدا و در تصویر کلان جایگذاری می‌کند و در این فرایند به دنبال تثبیت علم به مثابه اقتدار است.

دوم اینکه این مسیر بدون ارزش گذاری بی‌معنا است. باید بدانیم که اگر هر موضوعی جنبه ارزشی پیدا نکند حتما بقا نخواهد داشت. حالا اینکه این جنبه‌های ارزشی را چطور تعریف کنیم خودش یک بحثی است. مثلا ما معتقدیم هر کاری می‌خواهیم بکنیم باید رضای خالق در آن باشد. این ارزش است. چون این ارزش را داریم می‌خواهیم این کار را بکنیم. حضرت آقا ارزش‌های دینی، اخلاقی و انسانی را جدا از علم و فناوری نمی‌دانستند. علم با دین معنا داشت نه بدون آن.

اصل دیگر این بود که الگوی پیشرفت ما باید متناسب با شرایط خودمان باشد نه پیروی از مدل‌های دیگران مخصوصا غربی‌ها. نباید هیچ پدیده‌ای را از زیست بومی که در آنجا توسعه پیدا کرده جدا کنیم. آنچه بر اساس فرهنگ، جامعه، هنجارها، چینش انسانی و… در یک جایی جواب داده، لزوما در زیست بوم دیگری همان نتیجه را نمی‌دهد. وقتی حضرت آقا الگوی ایرانی-اسلامی پیشرفت را مطرح کردند، به همین موضوع اشاره داشتند.

توقعات و انتظارات امام شهید برای رشد علمی کشور همیشه بسیار بالا و جلوتر از بقیه بوده است. ایشان چه ظرفیت‌ها و توانمندی‌هایی را در کشور می‌دیدند که به چنین اهداف بلندی ایمان و اعتقاد داشتند؟

در اینجا دو نکته مطرح می‌شود. اول اینکه چیزی که ما در ایشان می‌دیدیم این بود که در طول زمان هم ظرفیت‌سازی می‌کرد و هم ظرفیت‌ها را مولد می‌ساخت. تکامل باید به تدریج باشد و بعد به بلوغ و پذیرش برسد. اگر پذیرش بوجود نیاید آن موضوع عمق و پایه پیدا نمی‌کند. هم امام و هم آقا این توانایی را داشتند که پذیرش را در جامعه ایجاد کنند تا بتوان آن بذر را کاشت و به محصول رسید. در ادبیات مدیریت می‌گوییم که رهبری بزرگترین هنرش این است که ایده‌اش را روی زمین پیاده کند. یعنی گفتمان شود، سر زبان‌ها بیافتد و ارزش‌های خودش را هم خلق کند.

مسئله دیگر اینکه یکی از چیزهایی که در رفتار حضرت آقا مشهود بود، پذیرش توان و قدرت مردم در همه ابعاد بود. ایشان این توان و ظرفیت را با اتکا به مردم مطرح می‌کردند. این شعار که «ما می‌توانیم» یک شعار ساده نبود. پشت آن کلی فلسفه هست. ما می‌توانیم، یعنی همه کار می‌شود انجام داد. همه چیز قابل تحقق است. یعنی نیت بعلاوه عزم و اراده تا رسیدن به نتیجه. یعنی انسان به ما هو انسان اگر تلاش کند به آنچه خواست می‌رسد. اینجاست که مفهوم مدیریت جهادی مطرح می‌شود که همین را می‌گوید: هیچ مانع قابل برنداشتنی وجود ندارد. در هیچ مسیری تسلیم معنا ندارد. امام راحل می‌گفتند راه شکست و تسلیم را خدا بر روی ما بسته است. پس هیچ چیزی مانع نیست. بن بست وجود ندارد.

حضرت آقا هم از یک سو ایمان به توانستن ایجاد می‌کردند و هم از سوی دیگر با تبیین دستاوردها و به رخ کشیدن آنها، به مردم و جوانان روحیه امید و انگیزه حرکت بیشتر می‌دادند. ایشان مدام از پیشرفت‌ها می‌گفتند و در حوزه‌های مختلف مثال می‌زدند که دیدید رسیدیم. می‌رفتند جایی مثلا مپنا که بگویند اولا دیدید شد، دوما این حوزه مهم است. چرا که می‌دانستند موفقیت خودش موفقیت خلق می‌کند. مشکلی که ما داریم این است که ناداشته‌های‌مان بیشتر جلوه‌گر می‌شود. این هم طبیعت انسانی است اما ایشان دائما عکس آن را می‌گفتند. داشته‌ها را ببین و متمرکز شو. و باور کن. من به آن می‌گویم پاشش روحیه امید و نشاط.

رهبری دائما در موضوع علم و پیشرفت افق گشایی می‌کردند. به هیچ چیز قانع نبودند. پیامبران چون در اوج هستند می‌گویند «تعالوا» یعنی بیایید. رهبران دینی پیش روی می‌کنند، به مردم انگیزه می‌دهند و می‌گویند بیایید برویم. حرکت کنیم. قله نزدیک است.

آیا واقعا با توجه به شرایط موجود این امکان و رسیدن به این میزان پیشرفت وجود داشت؟

این قبول که فاصله ما به دلایل مختلف سیاسی، تاریخی و… با کشورهای سطح اول دنیا در همه ابعاد به سرعت کم نمی‌شود اما ایشان برای همین موضوع هم راهکار داشتند. برای پیشرفت‌های علمی و فناورانه ایشان بحث میان بر را مطرح می‌کند. به این معنا که اگر ما بخواهیم همان مسیر دنیا را برویم که همیشه فاصله‌مان حفظ می‌شود، پس باید چه کار کرد؟ میان بر بزنیم.

چگونه؟

اول اینکه ما حق نداریم چرخ را از نو اختراع کنیم. ما باید متناسب با ظرفیت‌ها و توانایی‌های خودمان کار کنیم اما دو چیز را به آن اضافه کنیم: ایمان و توکل. این می‌شود دو بال. حدیث داریم که آنچه را می‌دانید عمل کنید، آنچه را نمی‌دانید خدا به شما می‌دهد. اگر در مسیر خدا قدم برداریم خدا گشایش ایجاد می‌کند و حرکت ما سریع‌تر می‌شود. به عبارتی دیگر می‌گفتند که راه رفته دیگران را کپسوله کن. حق نداری از اول گام به گام جلو بروی. آن را بگیر و در زیست بوم خودت و با توجه به شرایط و ظرفیت هایت به کار ببند اما یادت نرود که یکی دیگر هم باید دستت را بگیرد.

دوم اینکه هزاران راه نرفته وجود دارد. باید سراغ نوآوری و کشف‌های جدید رفت؛ جاهایی که کسی به فکرش نرسیده آنها را کشف کند. وقتی شما یک چیز تازه و نوآورانه خلق می‌کنی خود به خود چند قدم از دیگران جلو می‌افتی. حالا آنها باید دنبال تو راه بیافتند. به همین خاطر هم ایشان دائما به دانشمندان و فناوران یادآوری می‌کرد که باید به سراغ علوم ناشناخته برویم و مسیرهای علمی جدیدی به روی خودمان بازکنیم که تا الان کسی به فکرش نرسیده.

این روزها شاهد اوج نمایش اقتدار علمی ایران در زمینه دانش دفاعی هستیم. به عنوان کسی که در حوزه دفاعی و امنیتی تجربیات و مسئولیت‌های فراوانی داشته‌اید، مسیر تحول دانش دفاعی کشور را برای ما تشریح کنید؟ چه نقاط عطفی داشته‌ایم و چگونه به اینجا رسیده ایم؟

اگر می‌خواهید بدانید یک کشور در حوزه علم و فناوری چه جایگاهی دارد، به دانش نظامی بومی آن کشور نگاه کنید. خرید تسلیحات نظامی که هنر نیست، پول داشته باشی همه چیز را می‌توانی بخری اما از دستور سرپیچی کنی، همین اسلحه توی دستت هم دیگر کار نمی‌کند. فناوری نظامی یک دانش تک بعدی نیست. ساخت تسلیحات نظامی از معدن و دانش تولید فولاد و آهن شروع می‌شود تا مهندسی مواد، مکانیک و الکترونیک و محاسبات پیچیده فیزیک و ریاضی و شیمی و تا حتی نجوم و ستاره شناسی. علم نظامی جامع همه علوم است. اگر ما می‌توانیم یک موشک بسازیم، آن را پرتاب کنیم و به همان نقطه هدف ما بخورد؛ معنایش این است که در بسیاری از علوم پیشرفته سرآمد هستیم.

موضوعی که حضرت آقا همیشه در سیاستگذاری‌های‌شان همواره مورد توجه قرار می‌دادند این بود که اولویت‌ها را همیشه معلوم کنیم. ما باید بپذیریم که محدودیت داریم. در منابع، امکانات، زمان و… بنابراین مهم این است که بدانیم با این داشته‌ها در کدام حوزه اثرپذیر‌تر هستیم؟ کدام کار بیشترین تاثیر و پیامد مثبت را دارد؟ برویم سراغ همان. حتما لازم نیست سی تا کار کنیم که خیلی هایش هم به نتیجه نرسد. دو کار بکنیم اما بزرگ، مهم و تاثیرگذار. در حوزه نظامی هم ایشان به درستی روی همان چیزهایی دست گذاشتند که مورد نیاز بود و با داشته‌ها و امکانات‌مان همخوانی داشت. تجربه هشت سال جنگ تحمیلی هم به کمک آمد تا ریل گذاری درستی در این زمینه صورت پذیرد. زمانی که ما بعداز جنگ شروع به کار کردیم، ساخت جنگنده یک فناوری زمان بر و بسیار پرهزینه بود. تازه اگر منابع و امکانات و دانش لازم را هم داشتیم چطور می‌توانستیم به سطح کشورهایی برسیم که از بعداز جنگ جهانی دوم در این زمینه سرمایه‌گذاری و پیشرفت کرده بودند؟ ما یا به آنها وابسته می‌شدیم و یا با فاصله زیاد پشت سر آنها قرار می‌گرفتیم. اما فناوری آفندی دیگری هم به نام موشک و پهپاد وجود داشت که مدت زیادی از شکل‌گیری آنها نگذشته بود و ما اگر شروع می‌کردیم می‌توانستیم فاصله‌ها را به لحاظ فناوری پر کنیم. بعلاوه با شرایط جغرافیایی و منطقه‌ای ما نیز همخوانی بیشتری داشت. حضرت آقا دست روی همین نقطه مهم و اثرگذار گذاشتند و صنعت موشکی و پهپادی با مهندسی معکوس شروع شد و حالا به جایی رسیده که ابرقدرت‌های دنیا هم روسیه و هم آمریکا پهپادهای ما را کپی می‌کنند. این اصلا اتفاق کوچکی در دنیا نیست. همین سیاستگذاری در حوزه نیروی دریایی هم وجود داشت. ما مگر بودجه، زمان و امکانات لازم برای ساخت ناوهواپیمابر داشتیم؟ و اگر داشتیم هم مگر می‌توانستیم با غول‌های بزرگ دنیا رقابت کنیم و یا اصلا مگر این ابزارها متناسب با هدف خودمان که دفاع منطقه‌ای در خلیج فارس بود، همخوانی داشت؟ به همین خاطر هم رفتیم سراغ ابزارهای تسلیحاتی کنترل از راه دور و گسترش قایق‌های تندرو و شناورهای کوچک مقیاس و موشک‌های زمین به دریا. و الان تندروترین قایق‌های تهاجمی دنیا چه با سرنشین و چه بی‌سرنشین در اختیار ایران است. این مدیریت، هوشمندی، سیاستگذاری دقیق و پیگیری مجدانه حضرت آقا بود که ما را در ابزارهای دفاعی به اوج و خودکفایی و خوداتکایی رساند که الان دنیا هر از گاهی که گوشه‌ای از آنها در عملیات فاش می‌شود، حیرت زده می‌شود.

امام شهید (ره) بارها تاکید کرده‌اند که هدف اصلی تحریم‌ها جلوگیری از پیشرفت علمی کشور است. به نظر شما با این همه تحریم و فشار ما چگونه توانسته‌ایم مسیر پیشرفت را ادامه دهیم؟

ما ملت مستعدی هستیم. روزگاری تمدن ساز بوده‌ایم و اکنون هم همین توانایی را داریم. اگر در یک ملت مستعد خودباوری و ایمان به توانستن شکل بگیرد، هیچ مانعی جلوی آن را نمی‌تواند بگیرد. تحریم که چیزی نیست، اگر تمام دنیا هم جمع شود، جلوی کلمه حق گرفته نمی‌شود. بعلاوه اینکه گاهی همین سختی‌ها و محدودیت‌ها بیشتر از حمایت‌ها و مسیرهای هموار می‌تواند ما را به مقصد برساند. جنگ سخت بود اما همین سختی ما را مثل فنر فشرده و بعد به سوی آینده پرتاب کرد. دانش نظامی از دل جنگ رشد کرد. علوم مهندسی با جنگ بارور شد. بروید خدمات قرارگاه‌های مهندسی را در جنگ بخوانید تا به نبوغ ایرانی پی ببرید. دانش پل‌سازی و سد‌سازی از جنگ بیرون آمد. علوم پزشکی با جنگ آبدیده شد. ما رکورددار جراحی در دنیا در دوران جنگ هستیم. اینکه یک پزشک در یک روز صدها عمل جراحی انجام دهد در هیچ جای دنیا نظیر ندارد. به لحاظ فردی هم همین طور است. چند دانشمند بزرگ دنیا را می‌شناسید که در رفاه و آسایش و نعمت به موفقیت رسیده باشند؟ همین الان بسیاری از متخصصان و دانشمندان ما در دل مناطق محروم کشور رشد کرده‌اند و به اوج دانش رسیده‌اند. ژن ایرانی شاید در طول تاریخ چنان تحول پیدا کرده باشد که گویا با سختی و مانع بیشتر به شکوفایی می‌رسد تا با رفاه و گشایش. البته این نافی تلاش برای ایجاد محیط رشد نیست. دانشگاه‌های ما بخصوص بعد از جنگ دچار تحول اساسی شدند و پنجره جمعیتی هم به کمک ما آمد تا بتوانیم نیروی جوان و متخصص تربیت کنیم. تحول در آموزش عالی منابع انسانی ما را تقویت کرد و همزمان سیاست خودکفایی ما را واداشت که از اسارت علمی غربی‌ها بیرون بیاییم و کشور خودمان را بسازیم و به موفقیت‌های شگرفی برسیم. طبیعی است که غربی‌ها از این رشد شگفت انگیز به هراس بیافتند و هر کاری که از دست‌شان بر بیاید انجام بدهند.

آنها واقعا از پیشرفت‌های ما غافلگیر شدند؟

نه تنها آنها که حتی برخی از درون خودمان هم غافلگیر شدند. در برخی از حوزه‌ها خودمان هم موفقیت‌های‌مان را باور نمی‌کردیم. مثال واضحش دانش هسته‌ای است. خیلی‌ها حتی در داخل هم می‌گفتند مگر غنی‌سازی و سوخت بیست درصد شوخی است؟ برخی از فیزیکدانان به رهبری نامه نوشته بودند که اینها را باور نکنید. چنین چیزی اتفاق نیفتاده و ممکن نیست اما دیدیم که نتیجه چیز دیگری بود. همین قضیه در مورد سلولهای بنیادی هم به وجود آمد. خود حضرت آقا در بیانات‌شان چندبار نقل کرده‌اند که بعداز اینکه پیشرفت‌های سلول‌های بنیادی را در چند سخنرانی بر زبان آورده بودند، از دانشمندان و بعضی دانشگاه‌های کشور به ایشان نامه نوشته و گفته بودند این قضیه را شما این‌قدر نگویید، این واقعیت ندارد؛ این جور نیست. چنین چیزی اتفاق نیفتاده و نخواهد افتاد. بعد که گوسفند شبیه‌سازی شده را جلو چشم همه قرار دادند و مورد تایید زیست شناسان برتر دنیا قرار گرفت، تازه باورمان شد که ما هم می‌توانیم به این پیشرفت‌های شگفت انگیز دست پیدا کنیم.

اولویت دهی به حوزه‌های فناوری‌های بالا (مثل هوش مصنوعی، زیست‌فناوری، نانو، هوافضا و…) به تکرار در دیدارها و رهنمودهای رهبری شهید آمده است. دغدغه ایشان در این زمینه‌ها چه بود؟

ایشان یک اصل مهم داشتند. می‌گفتند وقتی یک حوزه جدید علمی شکل می‌گیرد اگر در همان بدو تولد ما هم بتوانیم کارمان را شروع کنیم می‌شود همگام با سطح اول دنیا پیش رفت. اگر تعلل کنیم و تاخیر پیش بیاید، طبقه‌ای از کشورهای پیشرفته ایجاد می‌شود که حتی گاهی مانع رسیدن بقیه به خودشان می‌شوند. ما هرکجا که توانستیم متناسب با این اصل پیش برویم موفق بودیم و هرکجا که جا ماندیم فاصله‌مان آنقدر زیاد شده که گاهی رسیدن به سطح اول خیلی دشوار به نظر می‌آید. شما فناوری نانو را ببینید. ما در سطح اول دنیا هستیم، چون توانستیم با سفارش‌های اکید ایشان در همان گام‌های اولیه شکل‌گیری با کشورهای پیشرو همگام شویم. یا مثلا در زیست فناوری و سلول‌های بنیادی همین اتفاق افتاده و ما الان در دنیا و منطقه حرف برای گفتن داریم. نقطه شروع خیلی مهم است و عقب ماندگی ما در برخی حوزه‌ها دقیقا به خاطر این است که در زمان مناسب که اغلب آنها مربوط به دوران پیش از انقلاب است، شروع نکرده‌ایم. تاکیدات بسیار زیاد ایشان در زمینه هوش مصنوعی هم از همین بصیرت نشات می‌گرفت. می‌گفتند الان که هوش مصنوعی دارد کاربردهای عمومی در دنیا پیدا می‌کند، اگر ما شروع نکنیم دیگر رسیدن به کشورهای پیشرو بسیار دشوار خواهد شد و حتی ممکن است در آینده آنها سازوکارهایی ایجاد کنند که مثلا مثل داستان هسته‌ای موانع حقوقی برای پیشرفت کشورهای دیگر ایجاد شود.

بازدید از مراحل ساخت آزادراه تهران شمال

برنامه شما برای پرداختن به این اولویت‌ها چه بوده است؟ بطور خاص بگویید که در زمینه هوش مصنوعی چه اقداماتی انجام شده است؟

فناوری‌هایی مثل هوش مصنوعی، کوانتوم و ژنتیک آینده جهان را شکل می‌دهند. باید در کشور روی آنها متمرکز شویم که بر همین اساس ما در این حوزه سرمایه‌گذاری و از فناوران حمایت کرده‌ایم.

در این زمینه‌ها مخصوصا هوش مصنوعی باید ظرفیت‌های ملی موجود را شناسایی کنیم و به رسمیت بشناسیم، استانداردهای این حوزه را تعریف کنیم تا بصورت کاربردی در فرهنگ عمومی و اداره کشور قابل استفاده باشد. همچنین باید تجهیزات مورد نیاز این حوزه را بسازیم و یا وارد کنیم و در هوش مصنوعی روی اپراتورداده متمرکز شویم تا داده ملی شکل بگیرد.

بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی آمادگی دارد دانشجویان توانمند دانشگاه‌ها که از طبقات محروم و کم‌تر برخوردار کشور پذیرفته شده‌اند را بورسیه کند؛ علاوه بر این، در صورتی که پایان‌نامه‌های دکتری دانشجویان این دانشگاه‌ها در مورد این موضوعات و فعالیت‌ها باشد، بصورت ویژه مورد حمایت و سرمایه گذاری قرار می‌گیرند.

در مورد هوش مصنوعی ما این موضوع را وارد همه شئونات فناورانه بنیاد کرده‌ایم و یکی از اصول بنیادین فعالیت‌های ما محسوب می‌شود. یک مجموعه جدید هلدینگ هوش مصنوعی ایجاد کرده‌ایم که بازوی اجرایی کلان محور اقتصاد دیجیتال و هوش مصنوعی بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی است و اکنون به عنوان نخستین مجموعه در کشور موفق به دریافت مجوز اپراتور ملی داده از سوی ستاد توسعه هوش مصنوعی دولت شده است.

بنیاد مجموعه‌های بزرگ صنعتی را در اختیار دارد. و یکی از دغدغه‌های همیشگی امام شهید (ره) نحوه ارتباط صنعت با دانشگاه بوده است. شما برای بهینه‌سازی این ارتباط و کاربردی‌سازی آن در مجموعه‌های خودتان چه کرده اید؟

بخش کوچکی از بنیاد مستضعفان نو است و بخش عمده‌ آن متعلق به دهه‌های گذشته است؛ این موضوع به این معناست که بنیاد از جنبه‌های مدیریتی، فنی، دانشی و فناورانه نیازمند تحول است تا به نقطه‌ای برسد که قادر باشد با قدرت به صحنه اقتصاد جهانی وارد شود. دنیا دیگر به شکل سنتی گذشته اداره نمی‌شود. ساختارهای قدیمی، پاسخگوی نیازهای نوین بشر نیستند و اگر در مسیر نوآوری حرکت نکنیم، حذف خواهیم شد. قاعدتا دانشگاه جایی است که نوآوری و انگیزه پیشرفت در آن تجلی پیدا می‌کند و ما در زمینه تحکیم و کاربردی‌سازی این ارتباط برنامه‌های زیادی را پیش برده‌ایم. بطور مثال تفاهم‌نامه‌ای برای همکاری مشترک با وزارت علوم، تحقیقات و فناوری امضا کرده‌ایم. براساس این تفاهم‌نامه، بیش از ۳۰ محور همکاری و تعهدات بین این دو نهاد مشخص شده که سرمایه‌گذاری برای اجرای ۲۷۰ عنوان پژوهشی و فناورانه بنیاد با تخصیص ۵ هزار میلیارد تومان از محل اعتبار مالیاتی گروه صنایع وابسته به بنیاد با استفاده از ظرفیت دانشگاه‌ها، پارک‌های علم و فناوری و شرکت‌های دانش بنیان و همچنین سرمایه گذاری در ۱۰۰ طرح سرمایه‌پذیر واحدهای فناور و دانش بنیان مستقر در پارک‌های علم و فناوری کشور از جمله این همکاری‌ها است.

با بنیاد ملی نخبگان هم در راستای توسعه همکاری‌های علمی، پژوهشی و فناورانه و با هدف استفاده از ظرفیت‌های مشترک دو نهاد در حمایت از مستعدان برتر، تفاهم‌نامه‌ همکاری امضا کرده‌ایم. بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی، پژوهشی و فناورانه بنیاد مستضعفان و بنیاد ملی نخبگان برای توانمندسازی نخبگان و هدایت فعالیت‌های آنان در جهت حل مسائل کلان کشور، از اهداف این تفاهم‌نامه به‌شمار می‌رود.

با دانشگاه‌های برتر کشور در حوزه‌های صنعتی ارتباط گسترده‌ای ایجاد کرده‌ایم. بطور مثال با دانشگاه‌های صنعتی شریف و تهران همکاری‌های متعددی را خصوصا در زمینه فناوری‌های نوین، اقتصاد دیجیتال و هوش مصنوعی در قالب یک کار مشترک پیش می‌بریم. از سوی دیگر در فراخوان‌های متعدد نیازها، مشکلات و چالش‌های خود را به همه دانشگاه‌های سراسر کشور اعلام کرده‌ایم تا اساتید نخبه بتوانند در قالب فرصت‌های مطالعاتی صنعتی طرح‌های پژوهشی برای رفع این مشکلات راه حل‌های فناورانه ارائه دهند. تعداد زیادی از این اساتید در طول دو سال گذشته وارد فضای صنعتی ما شده‌اند و ارتباط خوبی شکل گرفته که هم به آنها برای آشنایی بیشتر با صنعت کمک می‌کند و هم ما از ظرفیت‌های آنها برای حل مشکلات خودمان و کشور استفاده می‌کنیم.

برخی حوزه‌ها را هم بطور خاص علامت زده‌ایم که همه بدانند در این زمینه‌ها می‌توانند روی کمک بنیاد حساب باز کنند. بطور مثال بنیاد در حوزه کشاورزی و آب از طرح‌های هوشمندسازی و فناوری‌های نوین استقبال می‌کند و می‌خواهیم از این تکنولوژی در زمینه کشاورزی استفاده کنیم. یا مثلا ما در زمینه صنعتی‌سازی ساختمان، از طراحی تا مصالح و فناوری ساخت، هنوز عقب هستیم و مهندسی عمران و مکانیک ما در این حوزه پیشرفت مناسب نکرده است. باید دوره ساخت را به زیر ۲ سال کاهش دهیم و برای صنعتی‌سازی و ساخت ساختمان‌های کیفی و با دوام برنامه‌ریزی کنیم؛ بنیاد در این زمینه هیچ محدودیتی ندارد و بعنوان یک برنامه حاکمیتی از آن حمایت می‌کنیم.

نکته مهم این است که در این مسیر باید از انجام کارهای نمایشی اجتناب کرد.

یکی از دغدغه‌های مهم رهبری شهید تولید دانش بنیان بوده است. بنیاد در این مسیر چه برنامه‌هایی را عملیاتی کرده است؟

در این مقطع زمانی به طور جدی بر موضوع تولید دانش بنیان تمرکز کرده‌ایم. هم اکنون بیش از ۲۲۰ شرکت در زیرمجموعه بنیاد فعال است که این تنوع محصول و خدمات، ما را برای توسعه در حوزه دانش محدود می‌کند؛ اما بر اساس هدفگذاری‌های انجام شده، از تنوع گسترده محصولات و خدمات در حال خارج شدن هستیم و امیدواریم که با اجرای این برنامه، تا دو سال آینده، بنیاد را به مجموعه‌ای متفاوت بدل کنیم.

تاکنون قراردادهای بسیاری نیز برای تبادل فناوری و سرمایه‌گذاری در تولید دانش بنیان منعقد شده که فقط در سال گذشته بالغ بر یک هزار و ششصد میلیارد تومان بوده است. عزم و اراده ما برای حرکت از سیستم‌ها و روش‌های سنتی به ویژه در حوزه تولید و صنعت به سیستم‌های مدرن و هوشمند کردن آنها جدی است و ما یک حرکت انقلابی را در این حوزه آغاز کرده‌ایم. در فراخوان نیازهای فناورانه صنایع بنیاد که اواخر سال گذشته انجام شد حدود ۱۲۰۰ شرکت دانش بنیان شرکت کردند.

چشم‌انداز کلان شما برای توسعه «زیست‌بوم نوآوری و فناوری» کشور طبق دغدغه‌های امام شهید(ره) چیست؟ از نظر شما بنیاد مستضعفان در این اکوسیستم چه جایگاهی می‌تواند داشته باشد؟

ما می‌خواهیم بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی، مرجع همه کسانی باشد که می‌خواهند نیازها و مسائل این کشور را مرتفع کنند و در این مسیر همه امکانات مادی و معنوی خود را در اختیار آنان قرار می‌دهیم. ما همواره از روزهای اول حضور در بنیاد شعار دادیم که بنیاد مستضعفان باید خانه‌ای برای جوانان دانشمند ایران باشد.

پیش از این در ادبیات ما واژه‌هایی مانند پارک‌ علم و فناوری، پردیس و مراکز نوآوری مطرح و همچنین دانشگاه و صنعت، دانشگاه و جامعه و دانشگاه و توسعه بارها عنوان شده است اما امروز به بلوغی رسیده‌ایم که می‌توانیم و باید از این داشته‌های خود به نحو مطلوب استفاده کنیم. پارک علم و فناوری پیامبر اعظم (ص) به عنوان یک پارک نسل سوم با همین هدف در مجموعه بنیاد شکل گرفته و ان شاء الله فاز نخست آن تا پایان سال جاری به بهره برداری می‌رسد.

بنیاد از توسعه فناوری‌ها برای حل مشکلات موجود در کشور و گشایش راه حل برای آینده‌ای متفاوت حمایت می‌کند. ما آمادگی داریم بنیاد را به آزمایشگاهی بزرگ تبدیل کنیم که نخبگان و متخصصان بتوانند فناوری نوین و نوآوری‌های خود را در آن اجرایی و عملیاتی کنند.

در همین مسیر چه برنامه‌های مشخصی برای شناسایی، جذب و حمایت از «نخبگان» و «استعدادهای برتر» داشته‌اید؟

بزرگترین رویداد نخبگانی کشور در این سال‌ها در مجموعه بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی اجرا شده است. حدود ۱۱ هزار نخبه در رویدادی به نام «راهی شو» گرد هم می‌آیند، برای حل مسائل اصلی کشور طرح و ایده می‌دهند، گروه می‌شوند و با تیم خود به مسابقه با دیگر تیم‌ها می‌پردازند. سال گذشته هزار و صد گروه شرکت کردند و در نهایت پس از رویداد نهایی ۳۰۰ ایده و طرح برگزیده مورد حمایت مستقیم قرار گرفتند و با آنها قرارداد بسته شد تا طرح‌های‌شان را اجرا کنند. امسال هم سومین دوره آن با همکاری بنیاد نخبگان برگزار می‌شود. ما در این رویداد در واقع سیدمانی می‌کنیم تا نخبگان حضور پیدا کنند و بعد بهترین‌ها را انتخاب می‌کنیم. بعد از مدتی همین گروه‌ها با حمایت‌هایی که از آنها شده می‌توانند منبع خلق ثروت از ایده‌های دانش بنیان در کشور باشند. از این دست کارها در بنیاد کم نیست. ما برگزار‌کننده یا یکی از حامیان اصلی اغلب فرایندها و رویداد‌های دانش بنیان و نخبگانی در کشور هستیم، از المپیک فناوری گرفته تا انواع برنامه‌های استارتاپی مثل رویداد خیزش، رویداد فن باور، رویداد ضربان و… که در استان‌ها یا مناطق مختلف با همکاری پارک‌های علم و فناوری کشور برگزار می‌شود. حتی فراتر از این از نظر من باید دستور کاری تهیه و تدوین کنیم که با ایجاد مجموعه‌های زیستی سکونتی و خوابگاه‌های متاهلی، فارغ التحصیلان و نخبگان را در این کشور ماندگار کنیم تا بتوانند در طول دوره تحصیلی به زندگی خود ادامه دهند و با ارائه تسهیلات و امکانات شرایط خانه‌دار شدن آنها را فراهم کنیم. اما در کنار همه این حمایت‌ها باید تلاش کنیم که نخبگان بفهمند نباید به دنبال استخدام در ارگان‌ها و سازمان‌ها باشند بلکه باید کارآفرین و خالق ایده و فرصت و به دنبال تبدیل آنها به ثروت باشند. برای این منظور صندوق‌های حمایتی نوآور، باور و فرصت ایجاد شده‌اند.

حضور در مراسم اختتامیه سومین دوره مسابقه نخبگانی «راهی شو»

 از جمله محورهای اصلی حکم رهبری شهید برای ریاست شما در بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی، به کار‌گیری نیروی جوان و متخصص انقلابی است. در این مسیر چه اتفاقات مهمی در بنیاد و زیرمجموعه آن افتاده است؟

جانشین پروری و تربیت مدیران تراز انقلاب اسلامی بحثی است که در دستور کار بنیاد قرار دارد و هر مدیری باید جوانان انقلابی و مستعد و متخصص را معرفی کند تا در فرآیند ارزیابی و آموزش و ارتقا قرار گیرد. مدیران باید به سمت جوانسازی و بهره‌گیری از افراد تحول گرا و نوآور و خطر‌پذیر و دارای افکار نو حرکت کنند. اما در وهله اول باید تعریف درستی از این فرایند داشته باشیم. جوان یعنی چه سنی؟ در یک جلسه‌ای حضرت آقا فرموده بودند حاج قاسم هم جوان است. مهم نوآوری، زایندگی، نشاط، انرژی و خطرپذیری است، حالا در هر سن و سالی. البته که طبیعتا در سنین پایین‌تر این ویژگی‌ها قابلیت بروز بیشتری دارد. دانش و مهارت تخصصی هم مهم است. جوان بی‌تجربه و بی‌دانش را که نمی‌توان در مناصب کلیدی به کار گرفت. یک بار مدیران بنیاد را بردیم خدمت ایشان. با همه احوال پرسی کردند، یکی از مدیران جوان بنیاد را که دیدند فرمودند یادتان باشد جوانی نکنید. انقلابی بودن هم برای ما بحث لیاقت و شایستگی را مطرح می‌کند. یعنی این شخص باید در ‌شأن و تراز انقلاب رفتار کند. تعریف من از فرد انقلابی کسی است که از همه ظرفیت‌های خود برای برداشتن مشکلات از دوش جامعه فارغ از جایگاه و مسئولیتش اقدام می‌کند.

با این مختصات اتفاقات مهمی در بنیاد افتاده. مثلا مرکزی برای رشد و توسعه مدیریت در بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی، در راستای تحقق همین ماموریت محوله از سوی رهبر شهید انقلاب، راه اندازی کرده‌ایم. در همین مرکز طرح «شهید چمران» انجام می‌شود که هدف اصلی‌اش شناسایی و تربیت استعدادهای مدیریتی است. در طرح شهید چمران یک، از میان ۱۲۰۰ نفر شرکت‌کننده، ۱۰۴ نفر در ۶ گروه اصلی به عنوان افراد برگزیده انتخاب شدند و علاوه بر دریافت گواهینامه رسمی، به مخزن استعدادهای مدیریتی بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی معرفی شدند. در سال جاری نیز طرح شهید چمران دو را با هدف شناسایی و تربیت استعدادهای مدیریتی در ۲۱ گروه هدف آغاز کرده‌ایم.

بنیاد، همواره خانه جوانان متخصص و انقلابی است که علاقمند به خدمت به این مرز و بوم هستند و حاضرند خود را برای کشور سرمایه گذاری کنند.

در این زمینه فعالیت‌های اجتماعی هم اهمیت بالایی پیدا می‌کند. ما در بنیاد برای ارائه خدمات اجتماعی چارچوب‌های جامعی تهیه کرده‌ایم و در بنیاد علوی در مناطق محروم جوانان با انگیزه را سازماندهی کرده‌ایم تا محور ارائه خدمات باشند و در حوزه جریان‌سازی اجتماعی در مسائل ملی هم صندوق نوآوری اجتماعی را راه اندازی کرده‌ایم تا با به کارگیری جوانان نخبه جریان‌سازی اجتماعی را با تلفیق نوآوری و فناوری پیش ببرند.

طرح شیهد چمران چه تفاوت‌هایی با طرح‌های مشابه دارد که بعضا از سوی نهادهای دیگر دنبال می‌شود؟

برگزیدگان این طرح می‌دانند که انتخاب در این طرح در واقع اعلام آمادگی برای پذیرش یک مسئولیت خطیر است. این فقط یک بیان زبانی یا یک گفت‌وگو نیست؛ بلکه یک آزمون و تعهد عملی است. باید نشان دهند که آماده‌ هستند مسئولیت را بپذیرند، برای انجام آن با دیگران تعامل و همکاری داشته و خود را برای پذیرفتن این امانت بزرگ آماده کنند.

من معتقدم مدیران باید مدیریت درست و آینده‌نگر داشته باشند. مدیریت درست یعنی اینکه انسان بتواند آینده را بشناسد، آن را درک کند، برای آن آماده شود و حتی در ساختن آینده نقش داشته باشد. امروزِ ما، محصول تصمیم‌ها و برنامه‌های گذشته است و فردای ما نتیجه تصمیم‌هایی خواهد بود که مدیران امروز می‌گیرند. تصمیم‌های امروز، مسیر آینده را تعیین می‌کند؛ بنابراین باید همیشه نگاه ما به آینده باشد و آینده را باید با تصمیم‌های امروز ساخت.

در این مسیر ما باید نسل امروز را برای آینده‌سازی تربیت کنیم، نه اینکه فقط افرادی پرورش دهیم که در برابر اتفاقات، واکنش نشان دهند. هدف ما این است که انسان‌هایی تربیت شوند که آینده‌نگر، توانمند، اهل تدبیر و آماده حل مسائل باشند. آموزش و تربیت نباید فقط به گرفتن مدرک محدود شود؛ بلکه باید قدرت فکر کردن، تصمیم‌گیری و ساختن آینده را ایجاد کند. یکی از پایه‌های مهم این مسیر، شایستگی است. وقتی از شایستگی صحبت می‌کنیم، فقط منظور تخصص فنی نیست؛ بلکه شایستگی شامل دانش، مهارت، مسئولیت‌پذیری، اخلاق، تعهد و توانایی تحول‌پذیری است. تخصص مهم است، اما اخلاق و ویژگی‌های انسانی نیز اهمیت اساسی دارد. ما نیازمند شکل‌گیری یک جامعه و سازمان اخلاق‌محور هستیم؛ سازمانی که در آن انسان‌ها فقط مجری دستورها نباشند، بلکه با فهم، آگاهی و مسئولیت نقش خود را ایفا کنند.

و سوال آخر. آینده را چطور می‌بینید؟ چه کنیم که مسیر آن رهبر بزرگ ادامه یابد؟

راه روشن است. حضرت آقا به ما آموخت که غیرممکن‌ها، غیرممکن نیستند. ما باید این باور را در خود نهادینه کنیم. باید از دوگانه‌سازی‌های بی‌ثمر بپرهیزیم زیرا معمولاً انسان ضعف‌های خود را توجیه می‌کند و میان توانستن و نتوانستن دوگانه می‌سازد، در حالی که باید این دیوارهای ذهنی را شکست. همواره می‌توان و می‌شود. این باور، موتور محرک رشد و پیشرفت جامعه است. ایمان و امید موتور محرک است که پشتکار را معنادار می‌کند. ایمان و امید و عزم و اراده باید در نسل جوان موج بزند. استعداد و تلاش دو عامل ضروری برای موفقیت‌ هستند. این دو باید در سایه معنا و هدف شکل بگیرند. اگر ظرفیت‌ها را معنا‌دار نکنیم، به نتیجه نخواهیم رسید. جامعه ما باید این معنا را درک کند و بر اساس آن حرکت کند. خداوند به ما هوشمندی و انگیزه داده تا بتوانیم مسیر رشد را طی کنیم. نباید فراموش کنیم که نظام هستی به ما بدهکار نیست؛ ما بدهکاریم. نسل‌های پیشین زحمت کشیده‌اند، ساخته‌اند، سختی‌ها را تحمل کرده‌اند و شکست‌ها را پذیرفته‌اند تا امروز برای ما این فرصت فراهم شود.

باید خود را برای فردایی آماده کنیم که نسبت به امروز بسیار متفاوت است و آینده‌ای که مجهز به فناوری‌های نوین و پیشرفته است. بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی به عنوان نهادی برآمده از متن انقلاب و متعلق به محرومان و مستضعفان، در سال‌های اخیر با جدیت به سمت دانش‌های نوین، فناوری‌های پیشرفته و اقتصاد دانش‌بنیان حرکت کرده است، ما باور داریم که جهش واقعی کشور در گرو هم‌افزایی علم، ایمان و عمل جهادی، امید و باور به توانستن است. امروز با افتخار اعلام می‌کنیم که در بنیاد پذیرای همه استعدادها و اراده‌ها هستیم. طرح‌ها، ایده‌ها و پروژه‌های نوآورانه‌ در حوزه‌های هوش مصنوعی، انرژی‌های تجدیدپذیر، صنایع پیشرفته ساختمانی، فولادی، نیروگاهی و معدنی، کشاورزی هوشمند و هر زمینه‌ای که بتواند گره‌ای از مشکلات مردم و کشور باز کند، با تمام توان حمایت خواهد شد. باید با هم و در مسیر امام شهید (ره) برای ایرانی قوی، خودکفا، نیرومند و با اقتدار و پیشرو در علم و فناوری گام برداریم.