جایزه نوبل فیزیک سال ۲۰۲۵ را به جان کلارک، میشل دووره و جان مارتینیس اهدا کردند. آنها از مجموعه‌ای از آزمایش‌ها استفاده کردند تا نشان دهند که خواص عجیب دنیای کوانتومی را می‌توان در سیستم‌های بسیار بزرگ (آنقدر بزرگ که بتوان آن را در دست گرفت)، به‌صورت ملموس درآورد. سیستم الکتریکی ابررسانای آنها می‌توانست از یک حالت به حالت دیگر تونل بزند، گویی که مستقیما از یک دیوار عبور می‌کند. آنها همچنین نشان دادند که این سیستم، درست همانطور که مکانیک کوانتومی پیش‌بینی کرده بود، انرژی را در بسته‌هایی با اندازه‌ و مقدارهای خاص جذب و منتشر می‌کند.

«سوسومو کیتاگاوا»، «ریچارد رابسون» و «عمر یاغی» (که جایزه مصطفی (ص) را نیز قبلا بدست آورده) به‌دلیل ابداع نوع جدیدی از معماری مولکولی، جایزه نوبل شیمی ۲۰۲۵ را دریافت کردند. سازه‌هایی که آنها ایجاد کرده‌اند (یعنی ساختارهای آلی-فلزی) حفره‌های بزرگی دارند که مولکول‌ها می‌توانند در آنها حرکت کنند. محققان از این مواد یا ساختارها برای برداشت آب از هوای بیابان، استخراج آلاینده‌ها از آب، جذب دی‌اکسید کربن و ذخیره هیدروژن استفاده کرده‌اند.

شناخت ما از ماده بر اساس فیزیک کوانتوم است دکتر وحید کریمی‌پور از پیشگامان علم اطلاعات کوانتومی در ایران است و نسل‌های زیادی از محققان را در این حوزه آموزش داده است. ایشان در زمینه‌های رمزنگاری کوانتومی، درهم‌تنیدگی، کانال‌های کوانتومی و مدل‌های پیشرفته تحقیق و تدریس کرده و همایش‌های بین‌المللی مهمی را از سال ۲۰۰۷ تا ۲۰۲۲ در ایران برگزار کرده است. دکتر کریمی‌پور همچنین عضو هیئت علمی و داور مجلات معتبر بین‌المللی بوده و با مراکز برجسته‌ای مانند مرکز فیزیک نظری عبدالسلام و سایمونز همکاری داشته است.

در بخش‌های پیشین این پرونده، سفری به قلب دنیای زیراتمی داشتیم؛ دیدیم که چگونه پدیده‌هایی عجیب و غیرشهودی، مانند برهم‌نهی و درهم‌تنیدگی، که زمانی تنها بر تخته‌سیاه فیزیک‌دانان نقش می‌بستند، امروز به پایهٔ فناوری‌های ملموسی از رایانه‌های کوانتومی تا حس‌گرهای پزشکی تبدیل شده‌اند.

نظریه ای، که زمانی تنها روی تخته سیاه فیزیکدانان و معادلات پیچیده می توانستیم سراغی از آن بگیریم، امروز به نیروی محرکه یک انقلاب فناوری تبدیل شده است. کوانتوم دیگر تنها یک پدیده نظری عجیب نیست، بلکه پایه فناوری هایی است که در حال شکل دادن به آینده محاســبات، ارتباطات، پزشــکی و درک ما از خود جهان هستند. از رایانههایی که مســایل غیرقابل حل را حل کردهاند تا ارتباطاتی که امنیت شان ازسوی قوانین فیزیک تضمین شده، این فناوری ها در آستانه دگرگون کردن زندگی روزمره ما قرار دارند. در این بخش از پرونده، پنج حوزه کلیدی این انقلاب را می شکافیم تا ببینیم چگونه دنیای زیراتمی در حال ساختن جهان فردای ماست.

برای هزاران سال، تمدن بشری روی یک قارهٔ پهناور و آشنا به نام «دنیای کلاسیک» شکوفا شد. ما با دقت تمام، نقشهٔ این سرزمین را ترسیم کردیم؛ از قوانین حرکت نیوتن که مسیر ستارگان را پیش‌بینی می‌کرد تا امواج الکترومغناطیس ماکسول که زیربنای ارتباطات ما شد. در این قلمرو، همه‌چیز قابل اعتماد بود. قوانینش محکم، نتایجش قابل تکرار و منطقش همان منطقی بود که در زندگی روزمرهٔ خود تجربه می‌کردیم. ما به استادان بی‌چون‌وچرای این قاره تبدیل شدیم، سازه‌های مهندسی شگفت‌انگیزی بر پایهٔ قوانینش بنا کردیم و با اطمینان باور داشتیم که این سرزمین، تمام جهان هستی است.

«خلأ». در نگاه اول، خلأ یعنی پوچی، سکون و نبودنِ مطلق. اما فیزیک کوانتوم این تصویر آرام را در هم می‌شکند و پرده از یک واقعیت پرهیاهو برمی‌دارد. در این دیدگاه، خلأ یک اقیانوس خروشان از انرژی‌های پنهان و نوسانات دایمی است. این رقص بی‌پایان در دل «هیچ»، چنان قدرتمند است که می‌تواند دو صفحه‌ فلزی را در تاریکی مطلق به‌سوی هم بکشد (پدیده‌ای به نام اثر کازیمیر) و حتی مسیر حرکت الکترون‌ها در اتم‌ها را اندکی تغییر دهد (که به اختلاف لمب شهرت دارد). بیایید به قلب این «هیچِ پرهیاهو» شیرجه بزنیم تا ببینیم چگونه خلأ کوانتومی، این صحنه‌ی ظاهرا خالی، به یکی از فعال‌ترین و تاثیرگذارترین بازیگران صحنه‌ کیهان تبدیل می‌شود.

دکتر مطلق که در سال 1382، تخصص رادیوآنکولوژی را انتخاب کرده، در سال ۱۳۸۵ در آزمون بورد تخصصی، حائز رتبه برتر کشوری شده و به‌عنوان عضو هیأت علمی در دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی مشغول خدمت شده و هم‌اکنون نزدیک به ۲۰ سال است که در این دانشگاه فعالیت دارد. این دانشمند ایرانی، بیشتر فعالیت خود را بر حوزه سرطان متمرکز کرده و اکنون به‌عنوان یکی از برترین محققان و مدیران اجرایی ایران در این حوزه شناخته می‌شود و حتی در سطح جهانی نیز به‌عنوان مشاور سازمان جهانی بهداشت در زمینه برنامه‌های سرطان فعالیت داشته و در تدوین برنامه‌هایی که قرار است به کشورها توصیه شود، از نظرات او نیز بهره گرفته می‌شود. مرور فعالیت‌های دکتر مطلق، مرور فعالیت‌های نوین ایران در حوزه پیشگیری و غربالگری سرطان است که در این گفت‌وگو با هم می‌خوانیم.