انستیتو پاستور در سومین جنگ تحمیلی، ۳ بار هدف قرار گرفت، ۲ بار در اسفند و یکبار در فروردین. نخستین حمله با وجود حضور دانشمندان، متخصصان و کارکنان، خوشبختانه چندان خسارتبار نبود، اما حملات ۱۵ اسفند ۱۴۰۴ و سوم فروردین ۱۴۰۵ آسیبهای شدیدی به بخشهای تحقیقاتی، آموزشی، تولیدی و آزمایشگاهی وارد کرد، پاستور اما زنده و پابرجا ماند.
پاستور برای ما ایرانیها، یک مرکز پزشکی معمولی نیست، ساختمانها و حیاطش، برگهایی سبز از تاریخ پزشکی ایران است، صفحاتی درخشان از وقفی انساندوستانه، تلاشی بزرگ برای شکست بیماریهای عفونی و واگیردار در سایه همت بلند پزشکان، متخصصان و مدیران ایرانی و اروپایی.
این مطلب گزارشی است مختصر از تاریخچه پاستور از شروع تا تهاجم وحشیانه به این خاطرهساز بزرگ ایرانی.
انستیتو پاستور از تولد تا اکنون
پاستور اکنون در قلب سیاسی ایران واقع است در خیابانی که مهمترین مراکز سیاسی در همسایگیاش قرار دارند، اما زمانی که تابلوی «انستیتو پاستور ایران، موقوفه فرمانفرما، تاسیس ۱۲۹۹» بر سردرآن نصب شد، آنجا باغی بود سرسبز که برای تحولی بزرگ و ماندگار در بهداشت و درمان ایران وقف شد.
مهدی قدسی، از روسای پیشین انستیتو پاستور ایران درکتاب «خاطرات ایام تحصیل و سالهای خدمت در انستیتو پاستور ایران» در اینباره مینویسد: «اندیشه این کار خیر از سالها قبل در ذهن شاهزاده عبدالحسین میرزا فرمانفرما وجود داشت. از آنجا که مادرش، مرحومه شاهزاده هما خانم، مسجد و مدرسهای به نام خود در مجاورت منازل مسکونی خانواده خویش بنا کرده و آنجا را مرکز بحث علوم الهی و مجالس مفصل روضهخوانی و انعقاد مجالس ترحیم بزرگان قرار داده بود، فرزندش مرحوم فرمانفرما نیز در این فکر بود که یادگاری پایداری از خود به جا بگذارد. من مکرر از مرحوم فرمانفرما شنیده بودم که میفرمود نگاه کنید چگونه یک زن به ساختن چنین بنای پایداری موفق شده و من تاکنون کاری برای خود نکردهام. […] اشتغال دائم او به مشاغل نخستوزیری و وزارت و استانداری و رسیدگی به زندگانی بسیار وسیع خود، مانع انجام این مقصود بود تا آنکه موضوع تأسیس انستیتو پاستور ایران به میان آمد؛ آنوقت شاهزاده فرمانفرما با عجله نزد والد نگارنده، که امام مسجد مادر او بود رفت و نیت خود را اعلام داشت. پدرم پرسید قصد دارید بیمارستانی بسازید؟ فرمانفرما فرمود خیر، میخواهیم خانهای بنا کنیم که در آن مایه آبله بیزیانی بسازند و سگهار گزیدهها را درمان و با امراض مقاربتی مبارزه کنند و بالاخره برای تمام امراض انسانی و حیوانی مایههای مبارزه و معالجه فراهم آورند. پدرم که در همان ایام یک دختر مبتلا به آبله در خانه داشت، به وی گفت عجله کنید که از بنای این خانه دری از بهشت برین به روی شما و فرزندان شما گشوده خواهد شد.»
به این ترتیب بود که در روزگار قحطی و شیوع بیماریهای واگیردار و آب آلوده تهران، این مرکز با هدف مقابله با بیماریهای آبله، طاعون، وبا، دیفتری، هاری، سفلیس و سوزاک و امثال آنها بنا نهاده شد.
براساس بعضی از روایتها، داستان تاسیس انستیتو پاستور با سفر احمد شاه قاجار به فرانسه و بازدید او از انستیتو پاستور پاریس شروع میشود، از زمانی که پس از جنگ جهانی اول، هیأتی ایرانی در سال ۱۲۹۸ شمسی با هدف شرکت در کنفرانس صلح راهی پاریس میشود و مهمترین رهاورد آن میشود همکاری علمی میان ایران و انستیتو پاستور پاریس. قرار میشود شعبهای از این مجموعه در ایران نیز دایر شود، توافقنامهای امضا شده و انستیتو پاستور ایران بهعنوان دهمین شعبه این شبکه جهانی تأسیس شد.
مهدی قدسی در اینباره مینویسد:«درسال ١٢٩٨ شمسی (١٩١٩ میلادی) دولت ایران به فکر تجدید روابط علمی خود با کشور فرانسه افتاد و برای تعالی دانشکده پزشکی جوان خود، به فکر استخدام پزشکان فرانسوی افتاد و حصول این مقصود را بهعهده هیأت نمایندگی سیاسی خود که برای شرکت در کنفرانس صلح عازم پاریس بودند واگذار کرد.»
دیدار این گروه با امیل رو، رئیس انستیتو پاستور پاریس، پایه مشهورترین مرکز پزشکی ایران را بنا نهاد: «در همان ملاقات اول به واسطه حسن نیت کاملی که طرفین داشتند، اساس و شالوده انستیتو پاستور ایران را پیریزی کردند» و به این ترتیب، زمینه راهاندازی یکی از مهمترین نهادهای علمی و بهداشتی ایران فراهم آمد.
در فروردین ١٢٩٩ شمسی «دکتر منار»، قرارداد خدمت خود را از جانب دولت ایران دریافت کرد و چندی بعد به تهران آمد. اولیای دولت ایران برای دایر کردن انستیتو پاستور، خانه بزرگی را که در خیابان استخر تهران بود اجاره کردند و دکتر منار نخستین کار خود را در همین خانه که عبارت از تهیه مایه آبله مدرن بود آغاز کرد، مایه آبلهای که با کمک همکاران ایرانی تهیه شد و از آن با عناوین «بسیار نیرومند» و «مفید» یاد شده است.
تهیه مایه آبله، سرآغاز مسیری درخشان و موفق بود که به پایان جولان بیماریهای عفونی و مرگ هزاران انسان در ایران انجامید، انستیتو پاستور ایران اما، فعالیتش به تولید واکسن خلاصه نشد و چندی بعد گامی بزرگتر برداشت و به این ترتیب ایران در عرصه پزشکی وارد مرحله جدیدی شد:« تشخیص علمی بیماریها با آزمایش، مشاهده میکروسکوپی و استفاده از روشهای علمی تشخیص».
قدسی درباره این تحول مینویسد: «تا آن زمان، پزشکان ایران هیچوقت به تشخیص قطعی امراض عفونی که در ایران بسیار شیوع داشت، اعم از اینکه بیمار میمرد یا شفا مییافت، نایل نمیشدند؛ زیرا علایم بالینی بیماریها که در اشخاص متنوع بود برای مشخص کردن بیماری کفایت نمیکرد، اما از وقتی که انستیتو پاستور در ایران شروع بهکار کرد، بسیاری از بیماریها از قبیل سوزاک، سیفلیس، طاعون، سیاهزخم، سالک، مالاریا، سل، ذاتالریه، جذام، دیفتری، قند ادرار، آلبومین ادرار و… پس از چند دقیقه و پس از یک امتحان میکروسکوپی و رنگآمیزی میکروب بهطور قطع مشخص میشد.»
و این معجزه پاستور بود که تغییری بنیادین در درمان ایران ایجاد کرد و ایران به یکی از قطبهای مهم تولید واکسن، سرم و دانش پزشکی در منطقه بدل شد. تولید واکسن آبله، وبا و حصبه، درمان هاری، پژوهش درباره فلج اطفال و بعدتر تولید واکسن ب.ث.ژ، بخشی از کارنامه نهادی است که در دورهای حتی واکسنهایش به برخی کشورهای دیگر نیز صادر میشد.
از بانکهای زیستی تا آزمایشگاه مرجع
به همت و تلاش آنها که انستیتو را بنا نهادند، آنها که توسعهاش دادند و آنها که امروز برای اعتلای نام آن تلاش میکنند، اکنون انستیتو پاستور ایران یکی از مراکز مهم علمی ایران و منطقه محسوب میشود، مرکزی که بخشهای متفاوتی را در زیرمجموعه خود دارد.
«بانکهای زیستی» از بخشهای مهمی است که بهعنوان زیرمجموعه انستیتو فعالیت کرده و خود شامل ۴زیرمجموعه است: بانک سلولی ایران، بانک زیستی قارچهای بیماریزای ایران، کلکسیون میکروبی ایران و بانک ژن نوترکیب ایران.
بانک سلولی ایران
اهداف و وظایف بانک سلولی ایران در ۴ حوزه ارائه خدمات، تحقیقات، آموزش و تولید مرتبط با سلول و فرآوردههای مرتبط تعریف شده است که در راستای نیل به این اهداف، آزمایشگاههای متعددی تعریف شده است.
بانک زیستی قارچهای بیماریزای ایران
تهیه نقشه ژنتیک قارچهای بیماریزا با توجه به ویژگیهای قارچ و میزبان، از وظایف این بانک است، این موضوع به آگاهی از الگوی پراکندگی و قرابت اجدادی این قارچها و بالطبع اتخاذ روشهای مناسب پیشگیری و کنترل موارد بیماری بهویژه انواع اپیدمیهای قارچی نظیر درماتو فیتوزیس کمک شایانی میکند، علاوه بر آن، فراهم آوردن امکان انواع تحقیقات پایه و کاربردی در زمینه قارچهای بیماریزا شامل ست آپ کردن روشهای تشخیص قارچ و بیماری و تعیین حساسیت دارویی قارچها از دیگروظایف این بانک است.
کلکسیون میکروبی ایران
با توجه به اینکه باکتریها نقش مهمی در سلامت جامعه ایفا میکنند، کلکسیون میکروبی ایران در راستای کمک به امور پژوهشی کشور در زمینه سلامت و ارتقای سطح بهداشت ایران در سال ۱۳۸۸در انستیتو پاستور ایران راهاندازی شد.
این کلکسیون تعدادی از باکتریهای استاندارد را جمعآوری و نگهداری کرده و آنها را در اختیار محققان در مؤسسات مختلف و شرکتهای مرتبط در ایران قرار میدهد.
اهداف کلکسیون میکروبی ایران شامل فراهم آوردن امکان انجام انواع تحقیقات پایه و کاربردی در زمینههای مختلف، تامین سویههای مورد نیاز در پروژههای تحقیقاتی، صنعتی و پزشکی و همچنین همکاری با آزمایشگاههای مرجع و سازمانهای بهداشتی بهمنظور کنترل کیفی آزمایشگاه است.
بانک ژن نوترکیب ایران نیز بخش دیگری است که در زیرمجموعه بانکهای زیستی ایران قرار دارد.
آزمایشگاه مرجع کشوری
آزمایشگاه آربو ویروسها و تبهای خونریزیدهنده ویروسی، آزمایشگاه Ecoli، آزمایشگاه بیوشیمی، آزمایشگاه پروتئین شیمی، آزمایشگاه تشخیص پیش از تولد، آزمایشگاه سیاه سرفه و دیفتری، آزمایشگاه طاعون، تولارمی و تب کیو، آزمایشگاه مولکولی مالاریا، آزمایشگاه هاری، آزمایشگاه مرجع کشوری COVID-19، برنامه مهارتآزمایی COVID-19 و… از بخشهایی است که زیرمجموعه آزمایشگاه مرجع کشوری قرار میگیرد. دربخش آزمایشگاهی، آزمایشگاه همکار مرجع کشوری هپاتیت و ایدز و آزمایشگاه همکار مرجع کشوری آنفلوآنزا نیز فعالیت میکنند.
واکسیناسیون
بخش واکسیناسیون انستیتو پاستور ایران از سال تأسیس این انستیتو (سال ۱۹۲۰میلادی مصادف با ۱۲۹۹هجری شمسی) مشغول بهکار است.این بخش بهمنظور ارزیابی و مطالعه روی واکسنها و محصولات انستیتو، تأسیس شده و امروزه در زمینه طرحهای تحقیقاتی واکسیناسیون، مشاوره در مورد واکسیناسیون، واکسیناسیون بینالمللی، واکسیناسیون هپاتیت ب، واکسیناسیون هاری و واکسیناسیون اطفال و بزرگسالان و… فعال است.
حمله به تاریخ باشکوه پزشکی
انستیتو پاستور در سومین جنگ تحمیلی، ۳ بار هدف قرار گرفت که بر اثر این حملات، تجهیزات و امکاناتی که در حوزه آموزش، تحقیقات، خدمات تشخیصی و آزمایشگاه مرجع کاربرد داشت و در طول سالیان دراز جمعآوری شده بود، آسیب جدی دیدند که با توجه به «های تک» بودن و وجود تحریمها و میزان بالای آسیب، تهیه و راهاندازی دوباره آنها، از مسیری سخت و دشوار میگذرد.
در این ۳ حمله، همچنین آسیبهای جدیای به ساختمانها و ابنیه انستیتو پاستور وارد آمد اما با این حال این آسیبها خللی در فعالیتهای این مرکز مهم تشخیصی، تولیدی و پژوهشی ایجاد نکرد و متخصصان و کارکنان آن برای آنکه اختلالی در روند فعالیت این مرکز باشکوه و باسابقه ایجاد نشود، تلاشی خستگی ناپذیر را آغاز کردند.
طبق اعلام انستیتو پاستور و وزارت بهداشت، در جریان این حملات بخشهایی به وسعت ۲۳ هزار مترمربع شامل ۱۳ آزمایشگاه مرجع کشوری، ۳ آزمایشگاه همکار سازمان بهداشت جهانی، ۸ آزمایشگاه بهداشتی، ۲۳ واحد تولیدی-پژوهشی (مالاریا، بانک سلولی، تحقیقات بالینی، بیوتکنولوژی، فناوری اطلاعات و مهندسی) بهشدت آسیب دیده یا تخریب شده است.
و پاستور ادامه دارد…
انستیتو پاستور بهصورت کلی دو نوع خدمت ارائه میدهد، اولی در حوزه خدمات «تشخیصی» و دیگری خدمات «تولیدی».
بهگفته مسئولان انستیتو، در حوزه خدمات تشخیصی، از قبل از دوران جنگ، پیشبینیهای لازم صورت گرفته بود و در دوران جنگ، قسمتی از این تجهیزات منتقل شده بود و به همین دلیل خدمات تشخیصی اصلی در آزمایشگاه مرجع حتی بعد از دوران جنگ همچنان پابرجا ماندند. در بخش خدمات تولیدی هم، خدمات تولید واکسن، محلولهای تزریقی و سایر تولیدات نظیر کیتهای تشخیصی، آنتیژنهایی که در تشخیص مورد استفاده قرار میگیرد و… به سرعت سر و سامان گرفت، ولی با همه تلاشها، مجموعهای از آسیب در حوزههای دیگری مانند تحقیقات، فناوری و آموزش در این مرکز بهوجود آمده است. معاون تحقیقات انستیتو پاستور ایران درباره بازسازی آن میگوید: با وجود وقفهای در تحقیقات، خدمات تشخیصی آزمایشگاه مرجع از طریق شعب دیگر همچنان ادامه دارد.
مرتضیکریمیپور، معاون تحقیقات، فناوری و آموزش انستیتو پاستور ایران میگوید: انستیتو پاستور ایران یک مؤسسه بینالمللی در حوزه سلامت و تقریبا بزرگترین مرکز تحقیقات حوزه سلامت در کشور است. در انستیتو فعالیتهای آموزشی، پژوهشی و تشخیصی داریم و علاوه بر این، یک مجتمع تولیدی در زمینه تولید واکسن و آنتیژنهای تشخیصی و محلولهای تزریقی داریم، با توجه به آسیبی که به ما وارد شده فعالیتهای تحقیقی ما مختل شده، اما در زمینه تشخیصی و آزمایشگاه مرجع مشکلی نداریم، چراکه از جنگ ۱۲روزه به بعد به این فکر افتادیم که پایگاههای دیگر و شعب دیگر را فعال کنیم و خدمات تشخیصی آزمایشگاهی مرجع ما در شعب دیگر فعال است و آن خدمات را ارائه میدهیم.
معاون تحقیقات، فناوری و آموزش انستیتو پاستور ادامه داد: اما در بحث تحقیقات و فناوری با توجه به آسیبهایی که به تجهیزات و ساختمان وارد شده وقفهای خواهیم داشت اما سعی میکنیم در اسرع وقت با بازسازی فضا و تجهیزات به فعالیت اولیه برگردیم و بتوانیم همچنان تحقیقات در حوزه سلامت را پیش ببریم.
واکنشها:
«انستیتو پاستور پاریس» در بیانیه مطبوعاتیای در ۱۳فروردینماه (دوم آوریل) ضمن ابراز همدردی با کسانی که تحتتأثیر این حملات قرار گرفتهاند تأکید کرد که سلامت محققان و دانشجویان و کارمندان غیرنظامی انستیتو پاستور ایران باید «تضمین» شود.
تدروس آدهانوم گبریسوس، دبیرکل سازمان جهانی بهداشت، با اشاره به گزارشهای مربوط به حمله به مراکز درمانی و بهداشتی در تهران، نسبت به تداوم این روند ابراز نگرانی کرد.
مجله ساینس (Science)، در شماره ۶ آوریل ۲۰۲۶ (۱۷ فروردین ۱۴۰۵) گزارشی جامع با عنوان «با تشدید جنگ، دانشگاههای ایران در معرض آتش فزاینده قرار گرفتهاند» منتشر کرده است.
این گزارش به قلم ریچارد استون، براساس مصاحبههای مستقیم با مقامات و استادان ایرانی ازجمله دکتر احسان مصطفوی (رئیس انستیتو پاستور ایران)، دکتر شاهین آخوندزاده (معاون پژوهشی وزارت بهداشت و استاد روانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران) و دکتر حسین آخانی تدوین شده است.
بنابراین گزارش دکتر احسان مصطفوی، اپیدمیولوژیست و رئیس انستیتو پاستور، به ساینس گفت: «بهطور معجزهآسایی هیچیک از کارکنان ما آسیب ندیدند.» او افزود که بهنظر نمیرسد هیچ پاتوژن (عامل بیماریزا) از این مرکز خارج شده باشد. دکتر آخوندزاده حمله به انستیتو پاستور، برجستهترین مرکز تحقیقاتی ایران را «بزرگترین تراژدی این جنگ برای علم ایران تاکنون» خواند.
به گزارش ساینس، در سالهای اخیر، پاستور مرکز مرجع ملی وبا، سل و سایر بیماریها بوده، واکسنهای هپاتیت B، سرخک و کووید-۱۹ تولید کرده و عضو شبکه پاستور (اتحادیه ۳۲ مؤسسه در جهان برای بهاشتراکگذاری دادههای هشدار زودهنگام شیوع) بوده است. بنابراین گزارش، آزمایشگاههای مرجع ملی، مراکز همکار سازمان بهداشت جهانی برای هاری و بیماریهای منتقله از ناقل، آزمایشگاه ویروسشناسی و واحد واکسیناسیون و مجموعههای نمونههای بافتی و سویههای نوترکیب باکتریها و ویروسها از مراکزی هستند که در حملات دچار آسیب شدهاند.
دیدگاهتان را بنویسید