به گزارش دانشمند، کمیته نوبل روز گذشته اعلام کرد که جایزه نوبل شیمی ۲۰۲۶ را به پاس پژوهش‌ها درباره هندسه بنیادی مولکول‌ها، به‌طور مشترک به هانری ب. کاگان (Henri B. Kagan) از دانشگاه پاریس سود فرانسه و کنسو سوای (Kenso Soai) از دانشگاه علوم توکیو ژاپن، اعطا می‌کند.
این دو دانشمند به‌دلیل پژوهش‌های پیشگامانه‌ی خود درباره خودکاتالیزی در سنتز آلی نامتقارن مولکول‌های کایرال، شناخته می‌شوند؛ مولکول‌هایی که تصاویر آینه‌ای آن‌ها را نمی‌توان دقیقاً بر یکدیگر منطبق کرد. کاگان و سوآی برای نخستین‌بار نشان دادند که چگونه می‌توان در یک واکنش شیمیایی، تشکیل یکی از این دو شکل آینه‌ای را بر دیگری ترجیح داد و این عدم‌تقارن را تقویت کرد.
کایرالیته یا دست‌سانی برای درک شیمی آلی اهمیت بنیادی دارد. برای مثال، آمینواسیدها و قندها کایرال هستند؛ یعنی مولکول‌های آن‌ها همگی آرایش فضایی سه‌بعدی یکسانی دارند؛ خصوصیتی که به آن راست‌دستی و چپ‌دستی نیز گفته می‌شود.
برای درک بهتر مفهوم کایرالیته، دست راست و چپ خود را تصور کنید. دو دست ما تصویر آینه‌ای یکدیگرند و نمی‌توان آن‌ها را طوری روی هم قرار داد که کاملاً منطبق شوند. بیشتر انسان‌ها یکی از دو دست خود را ترجیح می‌دهند؛ مفهوم «هم‌کایرالی» نیز مشابه همین وضعیت است. آمینواسیدها همگی «چپ‌دست» هستند و قندها «راست‌دست».
سوآی پس از آنکه فهمید برنده جایزه نوبل شده است، به کمیته نوبل گفت هنگام دریافت خبر در حال خرید بوده است. او این روز را یکی از هیجان‌انگیزترین روزهای زندگی‌اش توصیف کرد و گفت: «بسیار خوشحالم که این جایزه را با پروفسور هانری کاگان شریک می‌شوم.»
سوآی خاطرنشان کرد که کایرالیته‌ی آمینواسیدها برای شکل‌گیری DNA و در نتیجه برای حیات، آن‌گونه که می‌شناسیم، ضروری است و هنوز معماهای بسیاری درباره چگونگی ظهور نخستین کایرالیته وجود دارد. سوآی گفت: «پاسخ نهایی هنوز وجود ندارد. این حوزه باید بیش از پیش پیشرفت کند تا بتوانیم حیات را درک کنیم.»
هانری کاگان روش جدیدی برای دست‌کاری واکنش‌های شیمیایی کشف کرد که امکان ایجاد مقدار بیشتری از یکی از دو تصویر آینه‌ای را، بیش از آنچه پیش‌تر ممکن تصور می‌شد، فراهم کند. کشف او برای شیمیدانانی که واکنش‌هایی برای ساخت دارو، طعم‌دهنده‌ها، عطرها و مواد جدید توسعه می‌دهند، انقلابی بوده است.
کنسو سوای نخستین واکنش شیمیایی را طراحی کرد که در آن فقط یکی از دو تصویر آینه‌ای بالقوه شکل می‌گیرد. جز خود حیات، هیچ‌کس تاکنون به چنین دستاوردی نرسیده بود. واکنش سوای (Soai Reaction) یکی از تماشایی‌ترین آزمایش‌های شیمیایی است که تاکنون انجام شده است.
درباره این دو دانشمند چه می دانیم؟
هانری بوریس کاگان (Henri Boris Kagan) شیمیدان فرانسوی و متولد ۱۵ سپتامبر ۱۹۳۰/ ۲۴ آذر ۱۳۰۹ است. او استاد بازنشسته دانشگاه پاریس‌سود است و در سال ۱۹۹۱ میلادی به عضویت کامل فرهنگستان علوم فرانسه درآمد.
کاگان یکی از پیشگامان کاتالیز نامتقارن (Asymmetric Catalysis) و سنتز آلی است. او به خاطر توسعه لیگاندهای فسفینی کایرال (مانند DIOP) و مطالعاتش روی اثرات غیرخطی در کاتالیز نامتقارن شهرت دارد . او جوایز معتبری مانند جایزه ولف و مدال آگوست ویلهلم فون هوفمان را دریافت کرده است.
کنسو سوای (Kenso Soai)، متولد سال ۱۹۵۰؛ شیمیدان آلی ژاپنی و استاد بازنشسته دانشگاه علوم توکیو، است. او مدرک دکترای خود را در سال ۱۹۷۹ میلادی از دانشگاه توکیو دریافت کرد.
شهرت جهانی سوای به دلیل کشف واکنش سوای (Soai Reaction) است. در سال ۱۹۹۵ میلادی، او نخستین نمونه خودکاتالیزوری نامتقارن (Asymmetric Autocatalysis) را گزارش کرد؛ پدیده‌ای که در آن محصول واکنش، تشکیل خودش را کاتالیز می‌کند و کایرالیته (دست‌سانی) اولیه را به‌شدت تقویت می‌کند. این واکنش می‌تواند یک ناخالصی ناچیز (حتی ۰/۰۰۰۰۵٪) را به خلوص بالای ۹۹/۵ درصد برساند. این کشف پیامدهای عمیقی برای درک منشأ هم‌دستی (Homochirality) در طبیعت و سنتز داروهای تک‌انانتیومری دارد.
دیدگاهتان را بنویسید