سالانه بین دو تا سههزار پیوند کلیه در کشور انجام میشود. در این بخش از علم پزشکی کشور هم تقریباً همهچیز فراهم است؛ از دارو گرفته تا تکنولوژی، تکنیک جراحی، انواع و اقسام روشها و امکانات موردنیاز.
سالهاست که ایران از اعزامهای چند دههزاردلاری بیمارانش به کشورهای اروپایی و آمریکایی برای پیوند کلیه فاصله گرفته و حالا بسیاری از عملهای پیوند در بیمارستانهای استانهای مختلف کشور انجام میشود.
دکتر ناصر سیمفروش، رئیس انجمن علمی پیوند کلیه ایران و استاد ممتاز دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی جزو جراحان مطرح کشور و بهنوعی رکورددار عملهای اهدای کلیه به روش لاپاراسکوپی است؛ روشی که از سال ۷۹ آغاز شده و ایران را به یکی از پرچمداران این حوزه در سطح جهان و منطقه تبدیل کرده است.
تلاشهای آقای دکتر و همکارانش باعث شده که رکورد پیوند در بیمارستان شهید دکتر لبافینژاد سال گذشته بشکند و ۲۳۰ بیمار، پیوند کلیه شوند. این عدد در گذشته سالانه چیزی حدود ۱۸۰ مورد بود. دکتر سیمفروش در پاسخ به ماهنامه دانشمند به نکات جالبی درباره این بخش از جراحیهای پیوند در ایران اشاره کرده که در ادامه میخوانید
از چه زمانی پیوند کلیه در ایران آغاز شد؟
این پیوند از پیش از انقلاب اسلامی در ایران انجام میشد، اما پیشرفت آن بهویژه بعد از انقلاب ۱۳۵۷ رقم خورد. تا پیش از آن، حدود ۱۰۰ عمل پیوند در کشور انجام شده بود اما در چهار دهه گذشته بیش از ۵۰هزار پیوند کلیه انجام شده است. این پیوند اکنون در بسیاری از شهرهای کشور هم انجام میشود؛ بهعنوان مثال، در شهری مثل بابل تاکنون هزار پیوند کلیه انجام شده است.
پیوند کلیه به چه روشهایی انجام میشود؟
به دو شکل این پیوند انجام میشود؛ اول، پیوند با اهدا از مرگهای مغزی که اولویت اول است. یعنی از کسانی که بهدلیل عواملی ازجمله تصادفات یا بیماریهای خاص، مغز آنها از کار میافتد اما ارگانهای حیاتی سالم دارند. این افراد بهواسطه اتصال به دستگاه، قلبشان همچنان کار میکند و با قطع این اتصال، قلبشان هم از کار خواهد افتاد و بههیچعنوان امکان بازگشت به زندگی را ندارند. کلیههای این بیماران مانند سایر اعضای قابل پیوند، بعد از کسب اجازه از خانوادههایشان به بیماران نیازمند اهدا میشود. در این زمینه ما بسیار خوب کار کردهایم و از سال ۱۳۷۹ که قانون اهدای عضو تصویب شد، بین یکسوم (حدود ۳۰ تا ۴۰درصد) از کل اهدای کلیه برای پیوند، از مرگهای مغزی صورت میگیرد.
دومین شکل پیوند چیست؟
دومین نوع پیوند، از فرد زنده است که نتیجه بهتری دارد، کلیه موردنیاز در این پیوند، از دو طریق تأمین میشود؛ اول خانواده فرد که اشتراک ژنتیکی با هم دارند. این روش از قدیم در کشور ما انجام میشود و سابقه آن بیش از ۵۰ سال است. اما چند سالی است که پیوند غیرفامیل هم به فهرست پیوندهای کلیه در کشور اضافه شده است.
چه تفاوتی بین این دو روش وجود دارد؟
مقایسه این دو پیوند نشان میدهد که اهدا از طریق فامیل نتیجه پایینتری نسبتبه پیوند غیرفامیل دارد. دلیلش هم این است که نارسایی رخداده در کلیه یک فرد، ممکن است در سایر افراد خانوادۀ او هم وجود داشته باشد.
اهدای از فرد زنده غیرفامیل برای اولینبار در بیمارستان شهید لبافینژاد انجام شد و کلیه یک زن به همسرش پیوند زده شد. این عمل موفق بود و انقلابی را در پیوند کلیه در کشور ایجاد کرد؛ بهگونهای که تا مدتها ۹۰ درصد پیوندها از غیرزنده انجام میشد اما با تحقق این پیوند جدید، اکنون حدود ۶۰ درصد پیوندها از افراد زنده غیرفامیل انجام میشود.
چرا معتقدید که اهدای کلیه فرد زنده غیرفامیل، منجر به تحول در این حوزه درمانهای پزشکی کشور شد؟
مطالعات نشان داده که نتیجه اهدای کلیه، برای گیرنده از پیوند زنده، بسیار خوب بوده و بیشترین نوع پیوند از نظر نتیجه هم در همین بخش بوده است. همین حالا، ایران جزو کشورهای پیشرو در اهدای کلیه از فرد زنده است و حتی در کتاب موریس که درباره پیوند نوشته شده، عنوان شده که ایران بیشترین تجربه را در این پیوند دارد.
البته پیوند از مرگ مغزی هم خوب است اما نتیجه موفقیت آن حدود ۵ تا ۱۰ درصد از پیوند فرد زنده کمتر است. از سوی دیگر، پیوند کلیه از فرد زنده از آنجایی اهمیت دارد که فردی با سخاوتمندی، زندگی بهتری را به بیمار نیازمند پیوند اهدا میکند.
اینکه برخی چنین شیوهای را خریدوفروش یک عضو بدن و کاری نامناسب میدانند را چطور میتوان پاسخ داد؟
به هر انگیزهای که این اهدا صورت بگیرد، کار ارزشمندی است، حتی اگر در ازای آن، هدیه نقدی هم دریافت کنند. این اقدام، یعنی نجات جان یک بیمار نیازمند؛ البته که طبق فتاوای تمامی مراجع تقلید، پیوند زنده کلیه حتی اگر در ازای دریافت هدیه نقدی هم باشد برای نجات جان انسان جایز است و هیچ اشکال شرعی هم ندارد. حتی حضرت امام (ره) هم آن را عمل پسندیدهای عنوان کردهاند. حتی درباره اهدای عضو افراد مرگ مغزی هم بهدلیل فرهنگسازیهای صورت گرفته، خانوادهها با سخاوتمندی فراوان اعضای عزیزانشان را اهدا میکنند تا جان بیماران نیازمند را نجات دهند. ایران در حوزه پیوند کلیه از مرگ مغزی، مقام اول در خاورمیانه را دارد.
تخصص مهمی که درباره شما مطرح میشود، خارجکردن عضو اهدایی کلیه به روش لاپاراسکوپی است، در اینباره هم توضیح میدهید؟
یکی از بهترین موفقیتهای ایران، پیوند کلیه از افراد زنده به روش لاپاراسکوپی است که از سال ۲۰۰۰ میلادی (۱۳۷۹) آغاز شد؛ البته این روش، در برخی کشورها درحال انجام بود اما ما برای اولینبار در دنیا ثابت کردیم که این روش میتواند معلولیت کمتری را برای فرد اهداکننده و دهنده کلیه داشته باشد، به این معنا که هر دو نفر بهسرعت به جریان عادی زندگی برمیگردند. همین حالا ایران یکی از کشورهای پیشرو در دنیاست و اولین کشور منطقه هم برای آغاز این روش اهدای کلیه است.
جایگاه ایران در حوزه لاپاراسکوپی کجاست؟
ما درباره اهدای کلیه به روش لاپاراسکوپی یک کارآزمایی بالینی RCT انجام دادیم و برای اولینبار در دنیا ثابت کردیم که نتیجه این روش در گیرنده، مثل عمل جراحی باز است اما معلولیت کمتری دارد. سال ۲۰۱۴ هم مقاله این کارآزمایی منتشر و بهعنوان بهترین مقاله دنیا معرفی شد؛ چون نشان داد که اهدای کلیه میتواند بدون روش جراحی باز با همان میزان موفقیت انجام شود که البته فواید بیشتری هم دارد.
در اهدای کلیه به روش باز، سه عضله از پهلوی فرد بهاندازه قابلتوجهی شکافته میشود و درد و ناراحتی بیشتری برای اهداکننده دارد اما در روش لاپاراسکوپی به جای شکاف باز در بدن اهداکننده، سه یا چهار سوراخ پنج میلیمتری در ناحیه شکم او انجام میشود و نیازی به برش هیچ عضلهای نیست؛ بهگونهای که بعد از عمل هم هیچ نشانی از جراحی و اتفاقی که برای فرد رخداده در بدن او دیده نمیشود. برای گیرنده هم نتیجه خوبی دارد چون کلیه کمتر دستکاری میشود.
این شکل از جراحی و پیوند اکنون بر سایر روشها غالب شده است؟
لاپاراسکوپی اکنون به درمان استاندارد دنیا برای اهدای کلیه تبدیل شده است؛ البته انجام آن باید حتماً ازسوی متخصصان آموزشدیده انجام شود و کار سادهای نیست. با تجربهای که در کشور ما وجود دارد، این مسئله بهخوبی در حال انجام است. نکته مهم اینکه، آموزش این شکل از برداشت کلیه از فرد زنده در سایر شهرهای کشور هم درحالتوسعه است.
دو هفته پیش برای اولینبار پیوند کلیه در سنندج آغاز شد و اهدای کلیه به همین روش لاپاراسکوپی صورت گرفت.
امروز بهترین نتیجه در اهداکننده زنده کلیه در روش لاپاراسکوپی رقم خورده و در سایر کشورهای دنیا هم اهدای کلیه از افراد زنده غیرفامیل درحالرشد است و به عنوان یک کار پسندیده تأیید شده است؛ البته هر سه نوع اهدای کلیه در کشور ما در حال انجام است و شرایط بسیار خوبی داریم.
درباره اهدای کلیه به روش لاپاراسکوپی، آیا ایران جزو کشورهای مرجع بهویژه در زمینه آموزش مطرح است؟
بیمارستان لبافینژاد یک مرکز آموزشی- پزشکی پیوند کلیه است و حتی از کشورهای همسایه هم پزشکان برای آموزش میآیند؛ بهعنوانمثال، چندی پیش، دکتر حکمت از افغانستان دوره پیوند کلیه را نزد ما آموزش دید و اکنون مرکز پیوند کلیه را در هرات راهاندازی کرده است. نکته مهم اینکه بسیاری از ایرانیان مقیم خارج هم برای پیوند کلیه به ایران سفر میکنند و در آنجا چنین اقداماتی برای آنها انجام نمیشده است.
در زمینه پیوند و جراحیهای کلیه به همه علم نوین روز دنیا دسترسی داریم؟
در پیوند کلیه تقریباً همهچیز فراهم است. از دارو گرفته تا تکنولوژی، تکنیک جراحی، انواع و اقسام روشها و امکانات. اکنون هیچ نیازی نیست که بیماران برای چنین پیوندهایی راهی خارج از کشور شوند. به خاطر دارم حدود ۴۰ سال پیش، برگه یک بیمار را با ۱۰۰هزار دلار در شورای عالی پزشکی امضا کردیم که بیمار ایرانی، در آمریکا پیوند شود. هزینه آن زمان پیوند در کشوری مثل انگلستان هم حدود ۵۰هزار دلار بود و حالا دیگر نیازی به چنین هزینههایی وجود ندارد. نهتنها همه بیماران در داخل کشور پیوند میشوند که بیمارانی از خارج از کشور هم داریم که رضایت کامل از نتیجه پیوند دارند. اما اهداکننده طبق قانون باید از کشور خودشان باشد تا جراحی پیوند انجام شود؛ به این معنا که گیرنده و دهنده عضو باید از یک کشور باشند.
در داخل ایران هم در همه استانهای کشور پیوند کلیه انجام میشود و ۲۵ تا ۳۰ مرکز، این عمل را انجام میدهند. در شهری مثل ارومیه تاکنون بیش از سههزار پیوند انجام شده و دلیلش این است که از همان شروع، آموزش به اساتید دیگر شهرها آغاز شد.
به عنوان سوال آخر میتوانید بگویید که چند درصد پیوندهای کلیه در ایران، پیوند موفق است؟
نتایج پیوند کلیه مرکز لبافینژاد، به مرکز ثبت پیوند آلمان ارسال میشود و باعث افتخار است که آنها هم اعلام کردهاند ما بیش از ۹۲ درصد موفقیت کارکرد یکساله در این پیوندها داریم که یکی از بهترین نتایج در سطح دنیاست. یکی از دلایل آن هم پیوند کلیه از افراد زنده است که میتواند این ضریب موفقیت را افزایش دهد.
.
دیدگاهتان را بنویسید